OudWeb-log & MOZAÏEK - voorbije toekomst



zondag 04 februari 2018
verhalen middeleeuwen literatuur iconografie | doornuittrekker frankrijk | chartres ezel 

de dwaas van chartres



 

Al jarenlang staan delen van de kathedraal van Chartres in de steigers: restauratie, schoonmaakbeurten en onderzoek. De laatste keer dat we er waren werd de bovenkant van het noord-portaal onder handen genomen. De beelden en reliëfs rond de drie ingangen ogen nog grijszwart; zij zullen later hun grauwsluier kwijtraken. Aan weerszijden van de rechteringang flankeren drie bijna levensgrote beelden de houten deur. Links zien we de oudtestamentische Balaäm (Bileam), de koningin van Sheba en Salomo. Zoals gebruikelijk staan ze op een figuur die iets meer over hen vertelt. Balaäm (Bileam) staat op de ezelin die het vertikte om door te lopen en die na het zoveelste pak slaag tot haar berijder sprak: "Wat heb ik u misdaan, dat u me nu al drie keer geslagen hebt?". De koningin van Sheba staat op een van haar slaven die een cadeau voor Salomo in zijn hand houdt. En wie is onder koning Salomo afgebeeld? Een man in lang gewaad met muts die met een pincet (?) een doorn uit zijn voetzool peutert. Wie is die doornuittrekker (spinario)? Wat is de relatie tussen hem en de wijze bijbelse koning Salomo?

Toen deze beelden in begin dertiende eeuw werden gemaakt, circuleerden in Europa verhalen over twee tegenpolen: Salomo & Marcolf (Marcolfus). Dit hier en daar nogal vrouwonvriendelijke verhaal is een steekspel met woorden. Een woordenstrijd tussen de wijze, knappe koning Salomo en de lelijke, listige boer Marcolf. Uiteindelijk is de clown Marcolf de koning té slim af. Na alle dialogen en spitsvondigheden gaat Marcolf net iets té ver en Salomo beveelt zijn mannen de dwaas op te hangen aan een boom. "Ach, beste koning, mag ik toch als laatste wens opgehangen worden aan een boom die ikzelf mag kiezen"? Salomo staat deze laatste wens toe, maar nergens in de wijde omtrek van Jeruzalem is er een boom te vinden die naar Marcolf's zin was. "En zo ontglipte Marcolf dus uit Salomo's handen" eindigt de Latijnse tekst van Salomo & Marcolf.

 

Voor de dertiende-eeuwse beeldhouwer hoorde de lelijke dwaze schavuit Marcolf bij de voortreffelijke Salomo als de ezelin bij Balaäm. Maar waarom werd Marcolf als doornuittrekker weergegeven? De middeleeuwer zag in de doornuittrekker de symboliek van de niet-gelovige die gepijnigd wordt door de zonde (doorn) en dat was prachtig van toepassing op Marcolf, een gevatte slechterik die zijn meerdere (Salomo) beschimpte en bedroog:
"Salomo: Als de lucht betrekt, gaat het regenen.
Marcolf: Als de hond hurkt, gaat ie poepen.
Salomo: Alle paden gaan naar één weg.
Marcolf: Alle aderen gaan naar één kont.
Salomo: Van een goede man komt een goede vrouw.
Marcolf: Van een goed etentje komt een goede drol."

beeld & woord © conens & van wiechen A. van wiechen