Het begon allemaal in de San Vitale in Ravenna - drommen bezoekers in de absis zich vergapend aan de mozaïeken van het Byzantijnse keizerspaar Justinianus en Theodora. De keizer droomde in de zesde eeuw van het herstel van het 'oude' Romeinse Rijk met het christendom als staatsreligie. Italië was door Justinianus' generaal Belisarius met moeite veroverd en Ravenna werd in 540 de zetel van de Byzantijnse gouverneur. Men was al begonnen aan de bouw van een nieuwe San Vitale kerk, gewijd aan de belangrijke plaatselijke heilige Vitalis, en na de verovering van de stad kon de bouw groots worden voltooid en verfraaid met schitterende wand-mozaïeken, ontworpen en gemaakt door locale mozaïekleggers waarschijnlijk met hulp uit de hoofdstad Constantinopel. Enkele jaren later kon de aartsbisschop Maximianus, zelf naast de keizer op het mozaïek afgebeeld, de kerk wijden.

De ogen van de moderne toeristen zijn gericht op deze gouden weelde. Niet alleen het keizerspaar, maar ook oudtestamentische en andere christelijke themata zijn hier op de absismuren vereeuwigd. Aan de binnenkant van de grote ingangsboog tot de absis zijn in ronde medaillons de baardige Christus en de twaalf apostelen afgebeeld. In de onderste medaillons zijn de bustes van Gervasius (linksboven) en Protasius te zien. Volgens de legende waren zij de tweelingzonen van Vitalis. Alle medaillons worden aan de onderkant 'gedragen' door twee dolfijnen waarvan de staarten in elkaar zijn gehaakt. Onder het medaillon van Vitalis' zonen staat in het midden een kelk met aan weerszijden een groen vogeltje. Vogeltjes zijn populair, ook op de mozaïeken in de San Vitale, op de vloer of als speelse elementen tussen de hoofdscenes op de muren. Maar deze twee groene vogeltjes (rechts) hebben rond hun hals een rood sjaaltje dat wappert in de wind. Zo'n klein detail valt ons zomaar ineens op ...... en we zoeken er niets achter. Leuk grapje van de mozaïeklegger!

Langzaam maar zeker vergeet je zo'n detail weer, er is ook zoveel te zien!
Tot een paar jaar later we weer sjaaltjes zagen wapperen .... in de tuin van het Israel Museum in Jeruzalem, op een vloermozïek .... ......

Mooie vierkante kaders vormen de rand van een vloermozaïek in een Byzantijnse kerk uit de tweede helft van de vijfde eeuw. Afwisselend zijn in deze kaders grijs-met-gele vogeltjes met wapperende rode sjaaltjes en meander-achtige motieven afgebeeld. De rest van het mozaïek laat ingewikkelde geometrische patronen zien met veelkantige kaders waarin dieren (o.a. een leeuw). De rand-vogeltjes zijn schitterend vormgegeven en daar in de warme zon hebben we ineens een aha-moment.
Zulke vogeltjes kennen we toch! ......
.......    Juist, in het koele kerkinterieur van de San Vitale! Toeval?

Toeval lijkt voorgoed uitgesloten als we 'onze' vogeltjes nog vaker tegenkomen. In  musea op de berg Nebo in Jordanië, in Brussel en in Parijs (rechts) ..... Wat al deze sjaalvogeltjes gemeen hebben is dat ze dateren uit de vijfde of zesde eeuw. Het betreft meestal een vloer-mozaïek uit een Byzantijnse kerk in het oostelijk Middellandse Zeegebied.

Bij de opgravingen in het Egyptische Antinoopolis, gesticht door keizer Hadrianus als herinnering aan zijn in de Nijl verdronken protégé Antinoüs, werden ruim honderd jaar geleden textiel-fragmenten uit de zesde of zevende eeuw gevonden ....... en in ieder geval één fragment  toont het sjaalvogeltje in geweven vorm. Ook op Koptisch aardewerk komen we soms zo'n vogeltje tegen.
We vroegen ons af: waar kwam het sjaalvogeltje vandaan en had het een speciale betekenis? Kortom, we gingen op zoek naar wapperende sjaals of linten ... .
We vonden ze bij de Sassanieden.

 

De Sassanieden heersten van 224 tot 642 over Perzië; zij hadden hun grote rijk goed onder controle door middel van een strak georganiseerde rijksadministratie. Hun sterke financiële basis hadden ze vooral te danken aan de handel: van Rome en Constantinopel (Istanbul) naar China en omgekeerd! Invloeden kwamen overal vandaan en werden in de Sassanidische hofkunst versmolten met oudere Perzische tradities tot een eigen beeldtaal, die ook weer haar weg vond naar de omringende gebieden. Naast handelsbetrekkingen waren er ook veel militaire schermutselingen over en weer. Op het rotsreliëf van Taq-e Bustan (hierboven) ligt de onfortuinlijke Romeinse keizer Julianus onder de voeten van koning Shapur II (309-379) die van de god Ahura Mazda (rechts) in aanwezigheid van de lichtgod Mithra (links) de diadeem met linten krijgt aangereikt waarmee hij door de goden bevestigd wordt in zijn hoedanigheid als koning.

Alle Sassanidische vorsten droegen diademen en kleding met wapperende linten, nl. de 'pativ', het symbool van koningschap en van heiligheid bij goden. De Sassanidische vorstenpaleizen waren versierd met beschilderde stuc-reliëfs op de muren, verguld zilveren schalen stonden op tafels en prachtige kleurrijke zijde-weefsels hingen wellicht als gordijnen maar werden zeker door leden van de hofhouding als kleding gedragen. Overal waren vorst, danseressen en vooral veel (fabel)dieren afgebeeld, zoals rammen, fazanten, gevleugelde paarden, eenden, leeuwen en vogels ..... vele voorzien van wapperende sjaals ten teken dat ze behoorden tot het koninklijk domein. Zelfs aan de kont van het paard waarop de vorst zit tijdens de jacht - uiteraard onderstrepend de kracht van de vorst - wapperen linten!

Vroeger verdeelde men de kunst- en cultuurgeschiedenis in afgebakende perioden; dit was Sassanidisch, dat was Romeins. Maar het verleden laat zich niet altijd zo makkelijk in hokjes persen; grenzen in tijd en regio zijn flexibel. Sassanidische voorwerpen, bijvoorbeeld zilveren schalen en textiel, vonden hun weg naar Constantinopel en Egypte via handel of ze werden door reizigers of gezantschappen meegenomen voor eigen gebruik of als prestigieus geschenk. Buiten het Sassanidische gebied waren ze dan een inspiratiebron voor niet-Perzische kunstenaars.

Neem nou bijvoorbeeld Antiochië, bij het tegenwoordige Zuidturkse Antakya. In deze grote en rijke Romeinse stad lieten mozaïekleggers zich duidelijk inspireren door Sassanidische voorwerpen. In het Parijse Louvre is een enorm vloermozaïek te zien, gevonden in een particulier huis in Antiochië (ca. 500 nC). Centraal op een achtergrond van rozeknopjes is een phoenix te zien (rechts).
De randen (lrechts) zijn versierd met ramskoppen en vleugels - met linten ! - die zó uit de Sassanidische wereld lijken weggelopen .... en ook het strooipatroon van kleine rozeknopjes van dit enorme mozaïek dat oorspronkelijk ruim tien bij twaalf meter was. Van afbeeldingen weten we dat Sassanidische vorsten en hovelingen zich kleedden in schitterende zijde-weefsels met grote all-over strooipatronen. Slechts enkele fragmenten zijn teruggevonden, maar het betreft patronen van dieren al dan niet in medaillons die over de hele stof herhaald worden. Wat een voordeel bood zo'n patroon wel niet op de grond, kan een mozaïeklegger gedacht hebben. Grote of kleinere vloeren, het maakte niet meer uit. Zo'n strooipatroon kon in elke ruimte gelegd worden. Juist in een periode dat grote kerkvloeren moesten worden voorzien van een stenen tapijt, was dit een prachtige oplossing. En laat nu in de directe omgeving van Antiochië ook  zo'n strooipatroon met sjaalvogeltjes zijn gevonden......een ware lintjesregen met vogeltjes!

Geïnspireerd door de Sassanidische beeldtaal sloten kunstenaars van de vijfde en zesde eeuw dit sjaalvogeltje in hun hart en werd het door de Byzantijnen vaak op kerkvloeren aangebracht. Omdat het staande vogeltje door het sjaaltje als het ware tot 'leven' kwam? Omdat het sjaaltje zo'n leuk rood accent was? Of was de mozaïeklegger zich nog bewust van de koninklijke associaties die het sjaalvogeltje tot iets bijzonders maakten? Een krachtig symbool om het kwaad te weren?

Hoe dan ook, op de kerkmuur van de San Vitale in Ravenna en op de kerkvloer in het Jeruzalem-museum zien we in het sjaalvogeltje een echo uit het Sassanidische Perzië.

Enkele eeuwen later - in de tiende of elfde eeuw - werden in zuid-Italië marmeren reliëftegels gemaakt. Ze werden waarschijnlijk op muren aangebracht voor de sier.
Op twee exemplaren ervan zijn twee eendjes onder een uitwaaierende boom weergegeven. Beide eendjes hebben een 'sjaaltje' rond hun hals (hierboven). Werden de Zuiditaliaanse beeldhouwers geïnspireerd door afbeeldingen op luxe voorwerpen uit het oostelijke Middelandse Zeegebied?  Of is het toeval?

Rond dezelfde tijd - in de tiende en elfde eeuw - maakten twee pottenbakkers in het toen islamitische Perzië (Iran) ieder een schaal. Vogels waren toen erg populair als decoratie, maar deze twee pottenbakkers beeldden - ieder in een andere techniek - niet zomaar 'een' vogeltje af; hun vogeltje had een vrolijk wapperend sjaaltje rond de nek (rechts)! Toeval ???