lezingen byzantium

 

• 1453, het einde van Byzantium 

 

 LEVEN in de ROTSEN - Cappadocië in hartje Turkije
De naam Cappadocia kenden de Grieken zeker vanaf de vijfde eeuw vC en was waarschijnlijk de Griekse versie van Katpatuka, zoals de Perzen deze provincie noemden. In deze streek, in het hart van het tegenwoordige Turkije, vonden vanaf de vierde eeuw kluizenaars de eenzaamheid, huisden monniken in rotskloosters en vonden andere bewoners bij vijandelijke aanvallen veiligheid in uitgestrekte, onderaardse steden (Derinkuyu, Kaymaklı).
In dit grillige rotslandschap zijn heel wat herinneringen aan de bewoners bewaard gebleven. We bekijken sobere kluizenaarsonderkomens en kleurrijke, Byzantijnse wandschilderingen van rotskerkjes (Çavusin, Göreme, Ihlara-dal, Ortahisar, Zelve) die vooral in de periode van de negende tot en met de elfde eeuw werden aangebracht. Vooral soldatenheiligen, keizer Constantijn de Grote en zijn moeder Helena blijken hier populair geweest te zijn bij de middeleeuwse gelovigen.

 

• Zesde-eeuwse HAGIA SOPHIA in Istanbul - Constantinopel
mooiste kerk ter wereld, moskee, monument 
Keizer Justinianus wilde in zijn hoofdstad Constantinopel de mooiste kerk ter wereld bouwen. In nog geen zes jaar werd zijn droom werkelijkheid (537 nC) door de kunde van twee architecten, Anthemios van Tralles en Isidorus van Milete. Iedereen was onder de indruk van de Grote Kerk of zoals een ooggetuige het verwoordde: "Het werd een fantastisch mooi gebouw, overweldigend indrukwekkend voor hen die het zien, niet te geloven voor hen die alleen de beschrijvingen horen...".  Een andere bezoeker vergeleek de veelkleurigheid van de gebruikte natuursteen met een weide vol bloemen. Toen Russische pelgrims de Hagia Sophia kerk bezochten, waanden ze zich al in de hemel: "We kunnen deze schoonheid nooit vergeten!"
Omdat Constantinopel herhaaldelijk werd geteisterd door aardbevingen, waren latere keizers, die meestal in deze kerk met groot ceremonieel werden gekroond, genoodzaakt de Hagia Sophia te restaureren. Ook politieke en religieuze veranderingen hadden hun weerslag op de Hagia Sophia: keizers plaatsten mozaïeken van zichzelf, bisschoppen vergaderden hier tijdens hun concilies en tijdens de vierde kruistocht in 1204, toen 'Europeanen' Constantinopel veroverden, werd de Hagia Sophia geplunderd en ingericht voor de Latijnse rite. De Byzantijnen konden in 1261 Constantinopel heroveren. Alle 'Latijnse' veranderingen werden ongedaan gemaakt en de Hagia Sophia werd weer Byzantijns!
Sultan Mehmed II veroverde Constantinopel op 29 mei 1453. Toen de sultan te paard de geplunderde stad binnenging, reed hij direct naar de Hagia Sophia. Door het sprenkelen van rozenwater, de bouw van een houten minaret en de plaatsing van een gebedsnis (mihrab) en een preekstoel (minbar) werd de kerk een moskee. Enkele mozaïeken - aanvankelijk zeker niet alle - verdwenen onder een laag witkalk.
De bouw- en restauratieactiviteiten in en rond de Aya Sofya gingen ook in de Ottomaanse periode door: lood op de daken, nieuwe deuren, meer witkalk op de muren om mozaïeken te verbergen, enkele mausolea, een fontein, nieuw moskee-meubilair ....  Door kleine aardbevingen en achterstallig onderhoud was het gebouw er slecht aan toe en op bevel van sultan Abdülmecid I (1839-1861) kregen de Zwitserse architecten-broers Fossati opdracht de restauratie degelijk ter hand te nemen. Bij deze gelegenheid werden oude Byzantijnse mozaïeken herontdekt - en weer onder de witkalk verstopt - en o.a. de korantekst in de koepel aangebracht. 
De laatste grote verandering vond plaats in 1934-1935, toen de president Kemal Atatürk de Aya Sofya tot een museum maakte. Restauraties en opgravingen volgden en de mozaïeken werden weer zichtbaar gemaakt. Nog steeds werken wetenschappers, architecten, archeologen en restaurateurs in en rond de Hagia Sophia of Aya Sofya ....
Ottomaanse sultans waren onder de indruk van de Aya Sofya en gaven opdracht aan hun architecten moskeeën te bouwen die net zo indrukwekkend moesten worden als deze: een fascinerend spel van hele en halve koepels en met één enorme centrale koepel die aan het hemelgewelf deed denken. De zestiende-eeuwse hofarchitect Sinan, die de Aya Sofya ook bouwtechnisch heel goed kende omdat hij verantwoordelijk was voor de restauratiewerkzaamheden en de bouw van twee van de vier huidige Aya Sofya minaretten, nam de uitdaging aan. In zijn autobiografie schreef hij dat de koepel van de Selimiye moskee in Edirne die van de Aya Sofya overtrof. Vandaar dat de echo van de Hagia Sophia niet alleen in orthodoxe kerken te zien is, maar ook in Ottomaanse moskeeën.