lezing: de fascinerende geschiedenis van de eenhoorn

geschiedenis & symboliek van een bijzonder fabeldier



In twee tapijt-reeksen (rond 1500) speelt de eenhoorn de hoofdrol: La Dame à la licorne in Musée de Cluny (Parijs) en de Unicorn Tapestries in het Metropolitan Museum of Art (New York). Aandacht voor het 'ontstaan' en de symboliek van de eenhoorn.

De eerste die de eenhoorn beschreef was Ktesias (rond 400 vC), een Grieks arts aan het Perzische hof. Hij beschreef India en naast enkele fantastische wezens beschreef hij neushoorns (Indische neushoorn = Rhinoceros unicornis):
... "zo groot als paarden of zelfs groter. Hun lichamen zijn wit, hun koppen donkerrood en hun ogen donkerblauw. Ze hebben één hoorn in het midden van hun kop en deze is ca. 45 cm lang. De basis van deze hoorn is puur wit ... Zij die uit deze hoorns drinken – als ze tot drinkhoorn zijn gemaakt – zullen niet – zo zegt men – door gif gedood kunnen worden als het gif in de vloeistof zit. Het dier is enorm snel en krachtig, zodat geen enkel dier, ook geen paard, het kan inhalen. Er is slechts één manier om de eenhoorn te vangen: als ze bij hun jongen zijn weigeren de eenhoorns voor jagers te vluchten om hun kroost niet alleen achter te laten. Ze vechten met stoten van hun hoorn, ze bijten en schoppen maar uiteindelijk zullen ze door de jagers gedood worden, want ze kunnen niet levend gevangen genomen worden".

Bijna alle kenmerken van de eenhoorn, zoals die later bekend en afgebeeld zullen worden, zijn al in deze beschrijving aanwezig. In Plinius' Naturalis Historia wordt de eenhoorn-hoorn beschreven als ongeveer 90 cm lang en met spiralen én het woeste dier is alleen benaderbaar en kan alleen gevangen worden in het paringsseizoen als het dier verblijft bij de vrouwtjes. Dit is de eerste keer melding van feit dat vrouwelijk invloed het dier mak maakt!

In de oudheid werd de eenhoorn niet afgebeeld. In de eerste Latijnse bijbelvertalingen (vanaf vierde eeuw nC) kwam voor het eerst de eenhoorn voor op plaatsen waar tegenwoordig het woord oeros, bison of woudos wordt gebruikt en hij werd afgebeeld bij enkele van deze teksten. Voor de middeleeuwer bestond de eenhoorn, want hij werd in de bijbel genoemd.

Geleerde kerkvaders duidden de bijbel en zagen in de eenhoorn een symbool van o.a. Christus. Echt populair werd de eenhoorn door de grote verbreiding van bewerkingen en vertalingen van Physiologus, een boekwerkje over dieren, planten en stenen die christelijk symbolisch werden uitgelegd. Kenmerken van de eenhoorn haalde men uit antieke teksten met enkele toevoegingen, zoals in de woorden van Jacob van Maerlant (ca. 1266):  .... "geleerden ... beschrijven hoe men de eenhoorn kan vangen zonder er jacht op te maken. Laat een maagd alleen in het woud: wanneer de eenhoorn verschijnt en haar ongerepte schoonheid aanschouwt, laat hij al zijn woestheid varen en zinkt hij in aanbidding voor haar neer. Hij vlijt gedwee zijn kop in haar schoot en valt vredig in slaap".
De maagd heeft haar entree gemaakt! Ze werd logischerwijs geïdentificeerd als de maagd Maria. Vandaar dat de eenhoorn ook als kuisheidssymbool werd weergegeven.

Na het concilie van Trente (midden zestiende eeuw) werd de symboliek van de middeleeuwse eenhoorn niet meer in de christelijke kunst gebruikt. Maar in de heraldiek – de eenhoorn als wapendrager, zoals in de prachtige wandtapijten (ca. 1500) met de vijf zintuigen als thema (in Paris, Musée de Cluny) – en in de wereldse kunst bleef de eenhoorn bestaan.
Hij kreeg een andere symboliek: de eenhoorn stelde de verliefde man voor die door de maagd (zijn geliefde) 'getemd' werd. Een mooi thema  voor huwelijkskisten en huwelijks-wandtapijten zoals nu in New York, Metropolitan Museum of Art (ca. 1500).

Ktesias schreef het al: gif dat in aanraking kwam met de eenhoorn-hoorn verloor zijn kracht. Dat was dus ideaal voor vorsten die vergiftiging vreesden. Vandaar dat er veel eenhoorn-bekers circuleerden in hoge kringen. Uiteraard waren deze drinkhoorns gemaakt van de hoorns afkomstig van andere dieren, zoals van de narwal die een lange, met groeven voorziene stoottand bezit.

Kortom, een prachtige lezing over een bijzonder fabeldier dat eeuwenlang alleen bestond tussen de oren van de mens!