oudweb beeld-verhaal : obelisk istanbul istanboel

Obelisk in Istanbul

Farao Thoetmosis III richtte rond 1450 vóór het begin van onze jaartelling een granieten obelisken-paar op bij de Karnak-tempel in het Egyptische Thebe (Luxor). Als geschenk aan de god Amon-Re waren deze twee obelisken bedoeld om een regeringsjubileum van de farao luister bij te zetten, zoals uit de hierogliefen op de vier zijden blijkt. Links en rechts van de doorgang van de zevende pylon stonden beide obelisken opgesteld ongeveer vóór de twee beelden van staande farao's waarvan alleen de benen nog bewaard gebleven zijn. De obelisk die later naar Istanbul zou gaan stond links. Tegenwoordig staat bij de grote Luxor-tempel nog één van een obeliskenpaar overeind; zó ongeveer zag de zevende pylon van de Karnak-tempel er ook uit toen obelisken en beelden net geplaatst waren.

Net onder de top van de obelisk liet farao Thoetmosis III zichzelf afbeelden terwijl hij aan Amon-Re offert. In ruil voor zijn offers - voor wat hoort wat ! - geeft de god het levens- of ankh-teken aan de farao.

Hoelang de ruim dertig meter hoge obelisk fier overeind bleef staan, weten we niet. Maar het lijkt waarschijnlijk dat de obelisk al binnen honderd jaar van zijn voetstuk was gevallen; het zou nog eeuwen duren voordat hij weer onder het zand vandaan werd gehaald.

Intussen was in de zevende eeuw vC op een gunstige locatie aan de Bosphorus Byzantion door de Grieken gesticht. De stad bloeide en wist lang zijn onafhan-kelijkheid te bewaren, maar werd in de eerste eeuw van onze jaartelling uiteindelijk deel van het Romeinse Rijk. Men begon op een plek waar voorheen groenten werden gekweekt met de bouw van een groots circus of hippodroom. Na de dood van de opdrachtgever keizer Septimius Severus in 211 stagneerde echter de bouw. Toen veel later Constantijn de Grote alle macht naar zich toe getrokken had, kon hij zijn plannen verwezenlijken: een nieuwe hoofdstad in het oostelijk deel van zijn rijk. De stichtingsceremonieën van dit Nieuwe Rome op 11 mei 330 vonden plaats in het bestaande hippodroom, dat op bevel van de keizer werd uitgebreid en voltooid.

conens & van wiechen

Zoals Rome zijn Circus Maximus had, zo had de Stad van Constantijn (Constan-tinopolis) ook een groots circus; het was ruim 450m lang en ruim 110m breed. In het midden lag een langgerekt eilandje, de spina. Zeven maal moesten de paarden zo snel mogelijk rondom deze spina rennen, terwijl ze aangemoedigd werden door het gejoel van de ruim 30.000 toeschouwers die allemaal een zitplaatsje hadden bemachtigd op de tribunes langs de arena. Net zoals in Rome moest ook op deze spina een obelisk komen en Constantijn maakte plannen om zo'n monoliet uit Egypte te halen. Het werd de Thoetmosis-obelisk uit Thebe die onder het zand vandaan werd gehaald en ongetwijfeld met veel pijn en moeite op een boot via de Nijl naar de havenstad Alexandrië gevaren. Verder kwam de obelisk niet en lag lange tijd op het strand, "als iets nutteloos" zo schreef een ooggetuige. Constantijns zoon en opvolger Constantius II liet een speciaal transportschip bouwen voor verder vervoer, maar ook hij maakte het daadwerkelijke transport niet meer mee. Keizer Julianus schreef enkele jaren later in 363 een brief naar de inwoners van Alexandrië om zich toch eindelijk eens daadkrachtig te tonen en de obelisk naar Constantinopel te sturen; een stad die - zo schreef Julianus zelf - "ik liefheb als mijn moeder".

Of de Alexandrijnen toen direct gehoor hebben gegeven aan Julianus' wens, is niet bekend. Net zomin weten we wanneer de obelisk gebroken is, in Alexandrië, tijdens het transport of in Constantinopel. In ieder geval lag in het jaar 390 het bovenste - toch nog bijna twintig meter lange - deel van de obelisk in Constantinopel, toen een zekere Proclus op bevel van keizer Theodosius het ongeveer in een maand tijd wist op te richten. Eindelijk, na ruim 1700 jaar stond de obelisk voor het grootste deel weer fier overeind. Nu niet meer in een tempel voor een eerbiedwaardige godheid, maar midden in de lawaaierige arena van een van de grootste steden van toen. Proclus zette de obelisk op vier bronzen "voeten" die rustten op een stenen sokkel van ongeveer zeven bij zeven meter ... en toen de obelisk eenmaal stond, werd deze versierd met reliëfs en inscripties die ons het een en ander over het transport, de inwijding en de keizerlijke familie vertellen.

Op een van de reliëfs onder de Egyptische obelisk heeft een beeldhouwer in 390 het belangrijke moment weergegeven waarop de obelisk langzaam maar zeker van een liggende naar de staande positie werd getakeld. Geheel rechts is de sokkel al te zien waarop de monoliet moet komen te staan. Met de ronde vormen aan de onderkant van de obelisk moet de beeldhouwer wel de touwen bedoelen die links door kaapstanders werden aangetrokken. Rechtsonder staat de (verkleinde) obelisk al overeind.

Proclus wist dus in 390 de obelisk binnen 32 dagen op te richten zo vertellen ons twee inscripties op de sokkel van de Egyptische obelisk. De ene tekst is in het Latijn en de andere in het Grieks. In beide is ooit de naam van Proclus weggebeiteld geweest; later is de naam opnieuw ingehakt. Waarom? Aan het keizerlijke hof begeerden velen meer macht en geld en dat leidde tot de ene intrige na de andere. Achterbakse roddels en valse beschuldigingen moesten tegenstanders uit de weg naar roem en rijkdom ruimen. Zo werd Proclus' vader valselijk van subversieve activiteiten beschuldigd en veroordeeld. Alles werden hem en zijn zoon ontnomen: status, goederen en uiteindelijk hun leven. Ook zijn naam werd op de sokkel weggehakt. Drie jaar later werd Proclus gerehabiliteerd; zelf had hij er niets meer aan, maar zijn naam werd opnieuw in de sokkel gehakt.

De obelisk was het pronkjuweel van het hippodroom waar de vier paard-en-wagen-teams om het hardst de verplichte zeven rondjes renden. Op de sokkel is zo'n wedstrijd afgebeeld. Twee obelisk-vormige monumenten staan op de spina: de Egyptische obelisk op zijn nieuwe standplaats en zijn broertje, de ruim dertig meter hoge gemetselde obelisk ook wel Colossus genoemd. In het Circus Maximus in Rome stonden vanaf het midden van de vierde eeuw twee obelisken opgesteld, dus kon Constantinopel niet achterblijven. De keizer - welke keizer is niet helemaal duidelijk - gaf opdracht om bij gebrek aan een tweede Egyptische granieten monoliet er dan maar een te metselen.