|
© tekst & beeld conens & van wiechen |
|
Sedert begin derde eeuw had Byzantion een hippodroom of circus. Toen Constantijn de Grote in 330 zijn "Nieuwe Rome" op die locatie stichtte werd dit hippodroom uitgebreid en kreeg zestig jaar later een prachtige Egyptische obelisk en een gemetselde obeliskvormige pijler (Colossus) als in het oogvallende monumenten op de spina, het langgerekte eilandje in het midden van de arena waaromheen de paard-en-wagens zeven keer moesten rennen. Voor een uitgebreid verhaal over deze obelisk, klikt u hier
Waar nu ongeveer de Blauwe Moskee staat, woonden eens de Byzantijnse keizers in een groots paleis. Ze hadden vanuit hun paleis direct toegang tot de keizerloge, een soort open skybox. Vandaaruit woonden ze de wedstrijden in het hippodroom bij en gaven het startsein. Omdat hier de keizer voor het toegestroomde volk zichtbaar was, was het ook bij uitstek de plek waar de onderdanen soms hun misnoegen kenbaar maakte, hetgeen soms escaleerde in opstand, brandstichting en plundering. Menigmaal werd ook het hippodroom beschadigd, houten zittingen gingen in vlammen op of gewelven stortten in. Maar steeds als de rust was weergekeerd, werd het circus gerestaureerd. De obelisk kreeg op een gegeven moment een zware, bronzen denneappel op zijn top en men hakte een fontein in zijn sokkel, maar hij bleef staan. Ook al schudde Constantinopel meer dan eens op zijn grondvesten tijdens kleine aardbevingen, obelisk en Colossus bleven staan. Alleen de bronzen denneappel viel naar beneden. In de negende eeuw kregen zij gezelschap van een prachtige, bronzen gedraaide zuil, die eindigde in drie slangekoppen; vandaar de Slangenzuil genoemd. Eeuwen eerder had keizer Constantijn dit monument meegenomen uit Delphi, het eerbiedwaardige heiligdom van Apollo. |
|
▼ |
|
Vlak voor de belangrijke Apollo-tempel van Delphi, waar de god in orakeltaal tot mensen sprak, stond het vergulde bronzen Slangenmonument op een stenen cirkelvormige onderbouw. Toen de Grieken de Perzen in 479 vC overwonnen, besloten 31 Griekse steden uit dankbaarheid de goden één-tiende deel van de oorlogsbuit te schenken. Apollo kreeg zijn aandeel; op de slangekoppen van de vergulde Slangenzuil rustte een puur gouden driepoot, het gebruikelijke eregeschenk van de Grieken aan hun goden. De namen van alle deelnemende steden werden - zichtbaar voor iedereen in Delphi - onderaan in de bronzen slangenlijven gegraveerd. Pausanias zag in de tweede eeuw de Slangenzuil in Delphi, maar de gouden driepoot was toen allang geroofd. In de vierde eeuw liet keizer Constantijn dus de bronzen zuil overbrengen naar Constantinopel, waar het veel later op de spina van de arena werd gezet. |
|
In de zomer van 1582 was het hippodroom ruim vijftig dagen en nachten het decor voor een van de grootste feesten ooit door een Ottomaanse sultan georganiseerd. Murad III wilde dat dit feest - ter gelegenheid van de besnijdenis van zijn zoon en beoogd opvolger Mehmed - herinnerd zou blijven. Het standvastig trio van obelisk, Colossus en Slangenzuil zagen heel zestiende-eeuws Istanbul aan zich voorbij trekken in lange optochten: religieuze leiders en bestuurders, soldaten en bedelaars, kappers en architecten, koks, smeden, glasblazers, pottenbakkers, christelijke krijgsgevangenen, koffiemakers, kersenplukkers, schoenmakers, ezeldrijvers, suikerbeestmakers .... Deze optochten werden gelardeerd met optredens van acrobaten en goochelaars, van koorddansers en gedresseerde dieren. ... En 's nachts was er vuurwerk! Het feestgeruis verstomde. Het oude hippodroom werd begin zeventiende eeuw opgeschrikt door bouwactiviteiten. Sultan Ahmed I liet op de plek van het oude, Byzantijnse paleis en de keizerlijke ereloge zijn enorme Blauwe Moskee bouwen. Een kleine eeuw later vielen de drie bronzen koppen van de Slangenzuil, zonder aanwijsbare reden, aldus een Turkse ooggetuige. Misschien was het brons na ruim tweeduizend jaar wel door-en-door gecorrodeerd. Of moeten we het verhaal geloven dat een Pool ervoor verantwoordelijk was toen hij in een dronken bui de slangen onthoofdde? In ieder geval werd het monument toen Gedraaide Zuil genoemd. Het Paardenplein werd de plek waar rebellen zich verzamelden, opstanden werden uitgevochten, misdadigers hun eind vonden hangend aan de grote plataan en de prachtige geborduurde sultanstent te kijk stond. Het plein bleef voor buitenlandse gasten groots en indrukwekkend; in 1718 schreef een Engelse reizigster aan haar vriendin dat er geen plein in Londen was dat aan dit Paardenplein in Istanbul kon tippen! |
|
Het oorspronkelijke niveau van de arena waar de paarden gedraafd hebben mag dan ruim vier meter onder het huidige straatniveau liggen, de herinneringen aan het verleden van het hippodroom zijn voor iedereen anno nu duidelijk én meer dan twintig meter hoog zichtbaar. Gidsen vertellen toeristen het verhaal van het Hippodroom, het Paardenplein of letterlijk At Meydanı, maar hoevelen zullen zich écht realiseren dat de obelisk al ruim vierendertighonderd jaar oud is en dat ondanks oorlogsgeweld, branden, plunderingen, aardbevingen en opstanden obelisk en Slangenzuil en Colossus al meer dan duizend jaar fier op dezelfde plek overeind staan .... ? |
|
De Egyptische obelisk bleef in puike conditie, maar de Colossus had de tand des tijd slechter doorstaan. Vandaar dat de tiende-eeuwse keizer Constantijn de broodnodige restauraties liet uitvoeren aan het metselwerk. Daarna werd de buitenkant helemaal bekleed met vergulde, bronzen platen. Als een zonnestraal zal dat oogverblindend geschitterd hebben! Ooggetuigen vertellen ons dat mensen overal vandaan kwamen om tijdens de races en tijdens de kerstdagen hun goocheltrucs te laten zien. Leeuwen, beren, luipaarden en wilde ezels werden dan in kooien tentoongesteld voordat ze het strijdperk ingingen. Maar de strijd was niet tot in de arena beperkt; handelaren uit Pisa en Genua vochten letterlijk om hun plaatsen op de tribunes!
Achterstallig onderhoud én aardbevingen zorgden ervoor dat in de twaalfde eeuw het hippodroom bouwvallig was geworden en delen van de keizerlijke loge stortten in. Toen in 1204 de Venetianen en andere Europeanen Constantinopel tijdens de zogenaamde vierde kruistocht innamen, vonden overal in de stad grove plunderingen plaats. Een Griekse geschiedschrijver schreef verontwaardigd hoe die barbaren de mooiste, eeuwenoude bronzen beelden die "met veel moeite, kunde en kunstzinnigheid waren gemaakt, pletten of omsmolten tot waardeloos kleingeld!" Behalve de Slangenzuil moesten ook veel beelden in het hippodroom en de bronzen bekleding van de Colossus het ontgelden. Vier bronzen paarden die wellicht ooit het hippodroom sierden, werden verscheept naar Venetië om daar omgesmolten te worden. Dat gebeurde net niet; ze kregen uiteindelijk een ereplaats pal boven de hoofdingang van de San Marco!
Het hippodroom in Constantinopel was in de middeleeuwen een triest plein van vergane glorie. Hier en daar verspreid lagen brokstukken marmer, waren gewelven ingestort en stonden slechts enkele zuilen overeind ... maar de obelisk, de Colossus én de Slangenzuil bleven een standvastig trio vormen. Het Paardenplein werd nog af en toe gebruikt voor toernooien of grote volksvergaderingen, ook nadat de stad in 1261 weer door de Byzantijnse keizer was heroverd. Het aangrenzende eens zo indrukwekkende keizerlijke paleis verviel langzaam maar zeker tot een ruïne. Toen een Spaanse gezant in oktober 1403 het hippodroom bezocht, zag hij nog wel 37 korinthische zuilen overeind staan, maar hij was meer onder indruk van de obelisk. "Hoe is het mogelijk dat zo'n groot stuk steen werd uitgehakt en met hoeveel inventiviteit en menselijke kracht moet het niet zijn opgericht" vroeg hij zich af.
Toen sultan Mehmed II in 1453 Constantinopel veroverde en direct begon met allerlei nieuwbouwprojecten, werd veel bouwmateriaal van het hippodroom weggesleept en hergebruikt, onder andere bij de bouw van het nieuwe Topkapı-paleis. In 1540 werden de laatste zeventien zuilen weggehaald voor de bouw van de grote moskee van sultan Süleyman de Grote, maar de Egyptische obelisk, Colossus en de Slangenzuil bleven staan. |
