oudweb beeld-verhaal : boog van constantijn in rome hergebruik spolia

Imperatori Caesari Flavio Constantino Maximo

Pio Felici Augusto senatus populusque Romanus

quod instinctu divinitatis mentis

magnitudine cum exercitu suo

tam de tyranno quam de omni eius

factione uno tempore iustis

rem publicam ultus est armis

arcum triumphis insignem dicavit

conens &

van wiechen

Recycling à la Romana

Om bij die van Trajanus te beginnen: de bijna drie meter hoge friezen bovenaan de twee korte zijden en in de middendoorgang van de boog zijn wellicht afkomstig van een ontmanteld monument in het oostelijk Middellandse Zeegebied. Het betreft hier hetzelfde onderwerp als op het reliëf van de Trajanus-zuil in Rome: de oorlogen in Dacia (Roemenië), begin tweede eeuw. De acht, bijna drie meter hoge beelden van overwonnen vijanden zijn afkomstig van het Forum van Trajanus.

Overigens alle hoofden van deze beelden dateren uit de achttiende eeuw - de acht waren al eeuwen kop-loos. Het gerucht gaat dat in 1530 een lid van de Medici-familie de stenen krijgsgevangen onthoofdde. Wilde hij alleen de koppen uit "liefde voor de antieke kunst" of was het hem om het schandaaltje te doen?

De acht ronde reliëfs (tondi met een diameter van ruim twee meter) aan voor- en achterzijde geven keizer Hadrianus en zijn companen weer. Wellicht hebben ze eens de grote ingang van de keizerlijke villa in Tivoli gesierd. De tondi tonen het vertrek van de keizer vergezeld van zijn protégé Antinoüs, de keizer en zijn gevolg tijdens de jacht (beer, zwijn en leeuw) en tijdens offerplechtigheden (aan Silvanus, Diana, Hercules en Apollo). Steeds heeft het portret van Hadrianus - zoals ook dat van Trajanus in het hierboven besproken fries - de trekken gekregen van keizer Constantijn of van diens medestanders.

Op het bovenste deel van de boog - attiek genoemd - zijn aan de lange zijden vier reliëfs herplaatst die ooit een monument ter ere van keizer Marcus Aurelius sierden. Deze acht - ruim drie meter hoge - reliëfs laten de keizer zien tijdens zijn militaire acties tegen de Germaanse stammen van de Quaden en Marcomannen ten noorden van de Donau. De keizer - zijn kop is achttiende-eeuws - is steeds net iets groter dan de anderen afgebeeld. Vóór dat het gevecht begint en de keizer zijn mannen toespreekt (links) vindt allereerst het offer aan de goden plaats. Het suovetaurilia-offer komt onder leiding van priesters al aangelopen; d.w.z. de offer-dieren bestaande uit een sus (varken), ovis (schaap) en taurus (stier). De keizer offert wierook op een driepoot en heeft in zijn linkerhand een boekrol. Voor hem staat een dienaar met een wierookdoos in de hand. Het is een drukte, want behalve keizer, priesters en offers zijn soldaten en standaard-dragers aanwezig.

Voor de Boog van Constantijn werd een ouder fundament gebruikt (eind eerste eeuw) en ook reliëfs van tweede-eeuwse monumenten. Het lijkt ook mogelijk dat de bouw begonnen werd in de eerste jaren van de vierde eeuw ter ere van Maxentius (306-312), keizer in het westelijke deel van het Romeinse Rijk. De boog stond als het ware nog in de steigers toen Maxentius door Constantijn werd verslagen in de beroemde slag bij de Milvische brug (oktober 312). Constantijn was toen de keizer in het westen en trok steeds meer en meer de alleenheerschappij naar zich toe. Direct na de veldslag werd de boog verder afgebouwd en gedecoreerd als eerbewijs aan Constantijn. Er werden toen ook nog enkele eigentijdse beelden en reliëfs aan toegevoegd die specifiek Constantijn's overwinning op Maxentius weergaven.

Of de boog-bouw aanvankelijk begonnen werd voor Maxentius of voor Constantijn maakt niet uit voor de vraag waarom men in de uiteindelijke Constantijn-boog spolia heeft gebruikt? Het antwoord kan heel simpel zijn. Waarom niet? Het marmer van ontmantelde monumenten was in Rome aanwezig, lag al in depots dus waarom zou je goed marmer niet opnieuw gebruiken? Makkelijk, snel en goedkoop.

Aan de andere kant zijn alleen reliëfs hergebruikt van keizers die als goede bestuurders bekend stonden tijdens de bloeiperiode van het Romeinse Rijk: veldheer eerste klas Trajanus, de cultuurminnende Hadrianus die het rijk veilige grenzen gaf en de filosoof Marcus Aurelius. Wilde men juist de nadruk leggen op het feit dat de vierde-eeuwse keizer probeerde een nieuwe Trajanus, een nieuwe Hadrianus en een nieuwe Marcus Aurelius te zijn om zo het streven naar een nieuwe Gouden Tijd te verbeelden? Of wilde de vierde-eeuwse keizer duidelijk maken dat ook hij zich net zoals zijn illustere voorgangers hield aan alle oude Romeinse waarden en tradities: eerbied voor de goden, keizerlijke moed, goed bestuur en effectieve militaire acties om het rijk te beschermen?

Hergebruik op z'n Romeins

Hoe we ook het gebruik van spolia willen interpreteren hangt ook samen met de interpretatie van de inscriptie op de boog. Daarin lezen we dat de senaat en het Romeinse volk uit dankbaarheid deze triomfboog hebben gewijd aan Caesar Flavius Constantinus (etc.). Dan volgt de reden waarom men de keizer dankbaar is: nl. dat hij met zijn leger de staat wreekte op de tiran en diens aanhangers - hiermee is Maxentius bedoeld. Tot dusver is in ieder geval nog wel de strekking duidelijk, maar dan de zin: instinctu divinitatis mentis magnitudine .... Constantijn kon dat alles doen "door goddelijke ingeving en grootsheid van geest". Tja .... wat is die "goddelijke ingeving" of inspiratie? Gaat het hier om het (vermeende) visioen of de droom van Constantijn in de nacht vóór de veldslag waarin hem "gezegd" werd dat hij zou over-winnen wanneer hij een 'christelijk' symbool op de schilden van zijn soldaten zou aanbrengen. Dat deed de keizer, volgens deze verhalen, en zie .... hij overwon. Velen zien hierin het eerste bewijs dat Constantijn meer en meer positief stond tegenover de christelijke religie, of bekeerde hij zich zelfs toen al? Daarenboven hield Constantijn geen triomftocht na zijn overwinning. Omdat hij dan ook volgens het gebruik op het Capitool aan Jupiter zou moeten offeren?

Maar de woorden instinctu divinitatis zijn vaag en op de boog zelf is nergens - hoe klein ook - een duidelijke verwijzing naar de God van de christenen of een christelijk symbool aanwezig. Ook de schaarse verhalen over Constantijns visioen zijn verwarrend en beslist niet eenduidig. Datzelfde geldt voor het op de schilden aangebrachte teken ... was dat wel een duidelijk christelijk symbool, of eerder een symbool dat verwees naar Sol (Zon) ? De beschrijving is vaag en kan later zeer waarschijnlijk 'christelijk' zijn ingekleurd. En Constantijn hield geen triomftocht omdat het een overwinning in een burgeroorlog betrof en normaliter werd dan inderdaad geen triomftocht toegestaan. Trouwens Constantijn liet zich pas aan het eind van zijn leven dopen.

Constantijn was een keizer die duidelijk in de traditie wilde staan van de 'goede' keizers en zijn eigen legitimiteit wilde versterken door een verwijzing naar zijn illustere voorgangers. Hij was de goden toegenegen en werd door hen geïnspireerd. Zijn pro-christelijke maatregelen waren dan ook niet zozeer ingegeven door een intens eigen (christelijke) geloof of door een miraculeuze bekering, maar stonden veeleer in verband met zijn streven op allerlei gebied naar versterking en uitbreiding van de macht van zichzelf als dé keizer van het Romeinse Rijk, waar ook de christelijke religie voortaan "geoorloofd" zou zijn.

●

Auteursrechten (copyright) van alle beelden en alle teksten op deze web-stek

www.OudWeb.nl

berusten bij Conens & van Wiechen.

Verveelvoudiging van beeld en/of tekst in wat voor vorm dan ook

is alleen toegestaan na voorafgaande toestemming

van Conens & van Wiechen.

contact

▲

Al bijna zeventien eeuwen staat de Boog van Constantijn in hartje Rome pal naast het Colosseum en in al die tijd werd dit monument zowel bewonderd als verguisd ... en zelfs omgebouwd tot fort en kerkje. Deze boog is een prachtig voorbeeld van hergebruik vanaf de eerste steen!

Recente opgravingen onder en rond de vierde-eeuwse Boog van Constantijn hebben uitgewezen dat de boog, zoals wij die nu zien, gebouwd werd op een ouder fundament (wellicht eind eerste eeuw). Of dat fundament daadwerkelijk ooit een boog heeft gedragen is onzeker; het kan ook zijn dat het fundament werd gelegd en dat om een of andere reden men nooit de beoogde boog heeft gebouwd. Hoe dan ook, het fundament lag er.

In het begin van de vierde eeuw gebruikte men dit fundament voor de bouw van een nieuwe ereboog die helemaal gebouwd was van spolia, d.w.z. vrijwel alle bouwstenen én decoraties in deze boog waren ooit onderdeel van een ander bouwwerk. Het materiaal kwam uit Rome en omgeving, maar werd waarschijnlijk ook aangevoerd uit andere Romeinse steden, waar in de chaotische derde eeuw menig monument bouwvallig was geworden of moedwillig was gesloopt. Het meest bruikbare materiaal werd opgeslagen en in begin vierde eeuw voor een deel hergebruikt in de Boog van Constantijn. Op een van de hergebruikte beelden is de vluchtige inscriptie "naar de boog" gevonden. Blijkbaar heeft een bouwopzichter in het depot op die manier aangegeven welk stuk steen geschikt was voor hergebruik in de 'nieuwe' boog..

Gebouwd op een ouder fundament en met hergebruikt marmer is het uiterlijk van de boog ook nog eens een echo van de ← Boog van Septimius Severus op het Forum Romanum. Veel reliëfs zijn afkomstig van keizerlijke bouwwerken uit het verleden. Het betreft beeldhouwwerk uit de tijd van