oudweb beeld-verhaal : mimar sinan ottomaans architect

Mimar SINAN

Sinan is ongetwijfeld de grootste architect van het Ottomaanse Rijk. Hij bepaalde met zijn bouwwerken het huidige silhouet van Istanbul. Zijn grootse moskeeën inspireerden architecten nog eeuwenlang. Sinan was een tijdgenoot van beroemde Renaissance architecten zoals Michelangelo en Palladio, maar bij ons is Sinan amper bekend. Dat is onterecht, want Sinan's werk imponeert nog steeds. Zijn creativiteit, organisatie-talent en aandacht voor het geheel én het kleinste detail zijn onovertroffen. Tijd om kennis te maken met een bijzonder, zestiende-eeuws talent: Koca Mimar Sinan, de Grote Architect Sinan.

Toen Sinan's baard grijs geworden was en "het paleis van zijn lichaam een ruïne" dicteerde de bejaarde hof-architect zijn autobiografie. Hij somde zijn bouwwerken op, maar sprak amper over zichzelf; blijkbaar vond Sinan zijn werk het belangrijkst. Zijn preciese geboortejaar is dan ook niet bekend, maar toen hij op 17 juli 1588 overleed, was hij - zo meldt zijn grafschrift - ruim honderd jaar oud volgens de islamitische kalender; dat is ongeveer 97 jaar volgens onze kalender. Hij werd gerecruteerd in het gebied rond Kayseri onder sultan Selim I, die regeerde van 1512 tot zijn dood in 1520. Sinan maakte naar eigen zeggen veel militaire campagnes mee in Egypte, Syrië en Perzië, op Rhodos en de Balkan en leerde van elke ruïne die hij zag. Begonnen als timmerman wist Sinan zijn kennis en vaardigheden tijdens deze jaren te vergroten; hij herstelde veroverde vestingen, bouwde schepen en bruggen. Ongetwijfeld leerde hij toen ook hoe belangrijk logistiek was om een groot leger goed te laten functioneren. Terug in de hoofdstad Istanbul kreeg Sinan in 1539 de belangrijke functie van hof-architect. De sultan, diens familie en hoogwaardigheidsbekleders gaven hem bouwopdrachten.

Hof-achitect Sinan was een zeer veelzijdig man. Hij hield zich bezig met de watertoevoer, standaardiseerde de maten van bouwmateriaal, vaardigde bouwverordeningen uit, inspecteerde monumenten, initieerde restauratiewerkzaam-heden en begeleidde zijn studenten. Hij bouwde fonteinen, badgebouwen, moskeeën, mausolea, paleizen, bruggen en aquaducten. Kwam iemand bij hem met een bouwopdracht dan moest de hof-architect allereerst het ontwerp inclusief kostenraming maken. Vaak werkte hij drie opties uit in drie verschillende prijsklassen. Voor grote projecten liet Sinan waarschijnlijk ook houten schaalmodellen maken. Ging de opdrachtgever accoord dan was Sinan voor elk onderdeel van de bouw verantwoordelijk, van de aanvoer van bouwmateriaal tot het inhuren van specialisten, van het nauwkeurig bijhouden van het kasboek tot de decoratieve randjes van een fontein. Bij grote complexen werkten duizenden mannen, loonarbeiders en galeislaven, geschoolde en ongeschoolde krachten, janitsaren-recruten en krijgsge-vangenen, moslims en christenen. Al het werk van deze arbeiders moest gecoördineerd worden, de betaling geregeld, het dagelijkse eten aangereikt en opzichters aangesteld. Logistiek was daarom erg belangrijk om het juiste materiaal op het juiste moment op de juiste plaats te krijgen tegelijkertijd met de juiste ambachtslieden!

In de Selimiye moskee van Edirne heeft Sinan het hoogtepunt bereikt van de Ottomaanse architectuur. Vier identieke minaretten met elk drie balkonnetjes bouwde Sinan op de hoekpunten van de moskee. Zij benadrukken de verticaliteit die door de hele moskee-opbouw wordt voorbereid in de hooggeplaatste koepel met zijn acht zeskante steunbeer-torentjes. Het gebruik van okerkleurige natuursteen met terra-kleurige accenten geeft het exterieur extra spanning. Maar hoe prachtig van opbouw de buitenkant ook mag zijn, niets, maar dan ook niets bereidt de bezoeker voor op het interieur: een oase van licht bekroond met een immense koepel als een symbolische hemel. In zijn autobiografie beschreef Sinan hoe hij werd uitgedaagd om de architecten van de Hagia Sophia te overtreffen; met deze imposante koepel is hem dat inderdaad (gedeeltelijk) gelukt.

De decoratie van het interieur is totstandgekomen in nauwe samenwerking met de sultan. Deze opteerde voor een rijk versierd interieur met veel geglazuurde bloemen-tegels en prachtig beschilderde teksten ontworpen door de beste calligrafen. De tribune van de muezzin staat - en dat is uniek - in het centrum van de moskee en bij de restauratie zijn de oorspronkelijke schilderingen op de houten bogen met sierlijke bloemen met veerachtige, gebogen bladeren te voorschijn gekomen. Sinan paste nog een andere nieuwigheid toe: de gebedsnis is geplaatst in een aparte uitbouw met extra vensters waardoor hier de mihrab een duidelijk accent van licht heeft gekregen.

Hoewel veel van de oorspronkelijk decoratie bewaard gebleven is, zijn de duizenden olielampen, de beschilderde hangende struisvogeleieren, de speciaal voor de moskee gemaakte tapijten en de spiegelornamenten helaas verdwenen. Een 16e-eeuwse Europeaan was 'getroffen' door het licht van de 5.000 olielampen dat ook nog eens werd gereflecteerd in de spiegelornamenten. "Het leek wel alsof de moskee in brand stond" noteerde hij.

Sinan was een drukbezet man. Tussen de grote opdrachten door bouwde hij bruggen, herbouwde de afgebrande keukens van het Topkapı paleis en legde een watermolen aan in de tuin van de sultan. Hij ontwierp, werkte en restaureerde niet alleen in Istanbul en Edirne. Hij bouwde en restaureerde in Mekka, Medina, Jeruzalem, op de Balkan en in Diyarbakır, Ankara, Kayseri, Manisa, Damascus en Aleppo om maar een paar plaatsen te noemen. Uiteraard was hij niet overal zelf aanwezig en delegeerde hij de uitwerking van veel ontwerpen aan andere (hof)architecten. Maar Sinan was wel altijd op de achtergrond aanwezig. Hij bepaalt tot op de dag van vandaag het stadssilhouet van Istanbul met zijn Süleymaniye en Rüstem Pasja moskeeën en de twee door hem gebouwde minaretten bij de oude Hagia Sophia.

Sinan was de architect van drie sultans, hun vrouwen en dochters, van groot-viziers en tientallen hoogwaardigheidbekleders. Zoals hij zelf hoopte, leeft Sinan's naam en reputatie voort "op de pagina's van de tijd". Hij probeerde met een steeds andere opbouw een moskee-ruimte te creëren die helder van structuur, groots, ruim en licht was. Hij had oog voor het indrukwekkende geheel, voor de helderheid van het ontwerp en voor het kleinste detail, zoals de kleurrijke tegeltableaux of de aanleg van watertoevoer en twee waterkraantjes ín de Süleymaniye-moskee om de vloer te schrobben!

Wat een voorrecht om nu ruim vierhonderd jaar na zijn dood niet alleen Sinan's bouwwerken te zien, maar ook deelgenoot te worden van zijn architectuur door te lopen in zijn weelde van licht (Selimiye moskee in Edirne), in zijn sobere strengheid (Süleymaniye-moskee in Istanbul) of in zijn uitbundige kleuren- en bloemenoverdaad (Rüstem Pasja moskee in Istanbul).