oudweb beeld-verhaal : santa maria della strada matrice campobasso molise italie

Santa Maria della Strada - Italië

Een prachtige mei-dag, laat in de middag, helder blauwe lucht en behalve de wind is er verder niets te horen. Het 12e-eeuwse kloosterkerkje Sta Maria della Strada staat op een heuveltje, vlakbij Matrice (ongeveer 50 km ten noorden van Benevento) in de provincie Molise. Het rustgevende geluid van de wind, de bloesem aan de bomen, de serene eenzaamheid ... hier sta je tegenover de figuurlijke rots-in-de-branding voor de middeleeuwer: de hulp, de veiligheid, de troost die je als pelgrim kon verwachten van de heilige-Maria-van-de-Weg. Op de lange weg naar belangrijke bedevaartsoorden zoals die van de heilige Michaël in Monte Sant'Angelo en die van Nicolaas in Bari, gaf dit kloosterkerkje de geestelijke bijstand terwijl het enkele kilometers verderop gelegen gasthuisje de meer praktische nood van de pelgrim kon lenigen.

Misschien was de middeleeuwer in onze ogen een naïeve gelovige of een religieus dweper, maar hij had in zijn tijd weinig of geen zekerheden. Behalve dan het toekomstvisioen van een paradijselijk leven na de dood én de hulp en bijstand die van Maria en de heiligen verwacht kon worden. Onderweg hoorde hij legenden, opbeurende verhalen over heiligen die pelgrims op miraculeuze wijze uit beroerde situaties hielpen. Ook de verhalen van koningen en helden werden steeds vaker doorverteld en opgeschreven. In Santiago de Compostela werd in de twaalfde eeuw niet alleen een pelgrimsgids met nuttige "heilige" wenken samengesteld, een ander onderdeel van dit Liber Sancti Jacobi (Het boek van de heilige Jacobus) betrof de activiteiten van Karel de Grote en de aangrijpende geschiedenis van zijn paladijn Roelant (Roland, Roeland). Hoevaak werd in de twaalfde eeuw Roelant niet verbeeld op kerkportalen, ook in Italië, bijv. Verona? Maar behalve Roelant waren er zoveel meer helden die pelgrims zowel uit Franse als uit Italiaanse streken kenden. Helden met prachtige namen zoals Fioravante of Floovant en Attaviano of Othevien.

Hier op de westgevel van de eenvoudige kloosterkerk Santa Maria della Strada kwamen pelgrims, helden en heiligen bij elkaar. Boven de ingang zien we Maria in amazone-zit te paard als een letterlijke Maria-van-de-Weg. Haar lange lokken lijken een golvende omlijsting van het timpaan.

Onderaan het timpaan een friesje waarin we een onfortuinlijke man zien opgeslokt of uitgespuugd worden door een reusachtige, gevleugelde vis. Betreft het hier het bijbelse Jona(s)-verhaal? In de middeleeuwen een bekend verhaal van narigheid tijdens een zeetocht!

In de twee zwikken onder het timpaan zijn de gevaren van de weg verbeeld zoals de pelgrims die kenden uit de epische verhalen en pelgrimsgidsen: rechts waarschijnlijk het verhaal van de vijandige koning die Rome wilde innemen. Tijdens zijn beleg van de stad ging hij elke avond naar een bepaalde boom (om ermee te praten?), terwijl een uil steeds zijn komst aankondigde. Een eenvoudige en moedige herder die deze merkwaardige gewoonte van de vijand had gezien, ging naar de bestuurders van Rome toe en beloofde de vijand uit te leveren.

's Nachts viel hij bij de boom de koning aan, nam hem gevangen en leverde hem uit aan Rome. De herder ontving een aardig bedrag en kreeg een verguld bronzen standbeeld in de stad! Heel onverstandig dus - zelfs voor veldheren - om je 's nachts in een bos te wagen!

Hoewel het reliëf erg geërodeerd is, zien we de uil (hier als duifje verbeeld) en een lijfwacht van de vijandige koning letterlijk met zijn handen in het haar. De eenvoudige herder met speer nadert zijn prooi, de enge koning. Het rechterdeel van het reliëf is nog slechter bewaard gebleven en details laten zich niet meer onderscheiden.

De beeldhouwer heeft in eenvoudige, zeer aansprekende beelden in de linker blinde boog het volgende verhaal weergegeven: eens reed de held Fioravante of Floovant door een diep donker bos. Tussen de bomen zag hij plotseling drie saracenen bij hun paard en een meisje met twee leuke paardestaartjes als een middeleeuwse Pippi Langkous. Ze was blijkbaar ontvoerd, want ze smeekte om gered te worden. Fioravante kwam direct in actie. De beeldhouwer gaf precies weer zoals het verhaal verder liep: Fioravante doodde een saraceen met zijn lans, terwijl een ander al gedood was en de derde schielijk wegvluchtte. Het meisje - uiteraard bleek zij in het middeleeuwse verhaal een prinsesje te zijn - was gered.

In de rechter blinde boog zien we opnieuw een bos gesymboliseerd, nu door twee herten onder twee, prachtig gestyleerde bomen. Hier vond - als we de bedoelingen van de beeldhouwer tenminste goed begrijpen - de aanval plaats op Roelant, de trouwe paladijn van Karel de Grote. De onfortuinlijke Roelant blies te laat op Olifant, zijn hoorn (middenin). Hij kon niet meer gered worden. Zijn gewonde paard zakte al bijna door zijn benen, terwijl Roelant (bovenin) probeerde om zijn zwaard Durendal (Durandal) kapot te slaan om het niet in handen van de vijand te laten vallen.

Kijkend naar dit ingangsportaal van de Santa Maria della Strada, in Zuid-Italie op deze frisse mei-namiddag, leidt het ene verhaal ons naar het andere. De middeleeuwer waardeerde het verhaal, de spannende avonturen, de moord-en-doodslag-scenes, de clou, de wijze les. Het was een kunst, dat vertellen van verhalen. Populair in die tijd. Helden werden heiligen, zoals Roelant, en avonturen kregen hun plaatsje rond het kerkportaal. Zelfs helden die vóór Christus leefden werden op de Santa Maria della Strada afgebeeld. Want op het zijportaaltje van de kerk komen we zelfs een vliegende Alexander de Grote tegen.

We geven toe: de interpretatie van deze reliëfs is omstreden, je kunt je nooit helemaal verplaatsen in de gedachtenwereld van toen. Maar toch willen we nog even verder denken .... De weg van de middeleeuwse pelgrim was moeilijk en gevaarlijk. Hier op deze kerk onderweg zagen ze verhalen van verraderlijke aanvallen, gemene ontvoeringen, wilde beesten op het pad .... ook de weg van helden ging niet over rozen. Zeereizen waren eveneens gevaarlijk, denk aan de opgeslokte Jonas en ach, luchtreizen was ook niet alles .... Alexander de Grote was er ook van teruggekomen. Misschien had de beeldhouwer of zijn opdrachtgever wel deze middeleeuwse boodschap: pelgrims te land, ter zee en in de lucht hoe moeilijk het pad ook weet dat Maria-van-de-Weg over U waakt!

In de linkerzwik onder het timpaan is mogelijk het avontuur van de held Attaviano verbeeld: er was eens een koningin die een tweeling kreeg en daarom werd ze - door de bijgelovige koning - verdacht van overspel en met haar zoontjes verbannen. Eens lag de baby Attaviano in een bos toen een griffioen hem wilde pakken als voer voor zijn jongen. Gelukkig kwam een leeuw tussenbeide en de griffioen moest zonder maaltijd afdruipen. De ongelukkige moeder vond Attaviano terug in de klauwen van een leeuw en vluchtte aanvankelijk radeloos weg. Maar enige tijd later zag ze haar baby ongedeerd - nam het kind op en scheepte zich in om aan de andere kant van de zee haar geluk te beproeven. De leeuw echter kon niet buiten het aardige mensenkind en zwom de boot achterna. En zo werd de leeuw de trouwe bewaker van Attaviano. Eens heeft de leeuw in een gevecht de teugels van Attaviano's paard in de bek genomen om zó de jongen tegen zijn zin van het slagveld weg te houden!