oudweb beeld-verhaal : ravenna sant'apollinare in classe

Ravenna - Italië

Ravenna was ooit een stad tussen oost en west, tussen Rome en Constantinopel; een stad die in de vijfde en zesde eeuw een bloeiperiode doormaakte en waar keizers, koningen, gouverneurs en aartsbisschoppen resideerden.

Prachtige herinneringen aan die periode zijn bewaard gebleven en wie de vroeg-christelijke of vroeg-byzantijnse beeldtaal wil leren kennen, kan dat op plezierige wijze in Ravenna doen, waar de mozaïeken veelal nog in situ aanwezig zijn.

Hier staan we even stil bij het absis-mozaïek van de Sant'Apollinare in Classe, een kerk die op 9 mei 549 werd gewijd.

De Romeinen waren meesters in het maken van mozaïeken; prachtige voorbeelden zijn overal te vinden in gebieden die eens deel waren van het Romeinse Rijk. Was het aanvankelijk een 'kopie op de grond' van een beroemd schilderij, zoals in het huis van de faun in Pompeii, uiteindelijk liet in de eerste eeuwen van onze jaartelling de Romeinse huizenbezitter zijn vertrekken beleggen met mozaïeken; eenvoudige geometrische patronen bijvoorbeeld voor slaapkamer en figuratieve scenes voor ontvangstruimten. Ook fonteinen, muren en nissen werden met mozaïeken versierd.

De Romeinse wereld veranderde na 313 (het zogenaamde edict van Milaan). Het christendom werd als religie getolereerd en kon in de openbaarheid beleden worden. Dat had zeer grote gevolgen op allerlei gebied. Bijvoorbeeld: de samenkomstruimten voor de christenen konden toen in alle openheid gebouwd worden. Maar hoe moest die kerk eruit zien? Zoals de traditionele 'heidense' tempel? Maar in de tempel woonde alleen de godheid en daar was dus eigenlijk weinig plaats voor nodig. De christenen zochten een ruimte voor alle gelovigen; dus meer een ruimte waar velen tegelijkertijd onder één dak bij elkaar kwamen. De vorm van het multifunctionele basilica-gebouw, dat als handelsbeurs en rechtszaal al eeuwenlang aan veel mensen plaats bood, werd daarvoor geëigend geacht. Dit rechthoekige gebouw had binnenin zuilenrijen die - evenwijdig aan de lange zijden - de ruimte in meestal drie of vijf beuken verdeelden. Voor de keizerlijke audiëntiehal was deze vorm vanaf de derde eeuw nog eens uitgebreid met een halfronde absis, aan de korte zijde tegenover de ingang. Dit werd ook de vorm van de kerken die vanaf de periode van Constantijn de Grote overal gebouwd werden, zoals bij het bedevaartsoord Tebessa (Algerije), waar nog indrukwekkende resten van overeind staan.

Een ander gevolg van de veranderingen vanaf 313 was dat de christenen hun eigen beginnende beeldtaal, die we vooral kennen uit de catacomben van Rome, verder en monumentaler konden uitwerken. Geloofselementen werden gesymboliseerd, wonderen afgebeeld en heiligen kregen hun plaats in de versiering van de kerken. En zoals de huizen van de elite belegd waren met vloermozaïeken, zo gebeurde dat ook in de kerken met grote variatie: geometrische patronen, dier- en mensfiguren, wonderverhalen ... en zelfs een pelgrimskaart! Themata waren korte of langere tijd populair of bleven altijd in gebruik, andere verdwenen na verloop van tijd of werden zelfs verboden. Bijvoorbeeld: een keizerlijk edict verbood in 427 de afbeelding van het kruis op kerkvloeren, maar zulke verboden werden lang niet altijd door de gelovigen opgevolgd. Ook de belangrijkste muurvlakken van de kerk, de blikvangers, werden meer en meer met kleurrijke mozaïeken bedekt, zo ook in de Sant'Apollinare in Classe in Ravenna. Van buiten vrij sober, maar eenmaal binnen .......

In de Sant' Apollinare in Classe kunnen we ons storten op de mozaïek-weelde van de absis; de rest van de oorspronkelijke zesde-eeuwse versiering is helaas verdwenen. Om de mystiek van dit unieke absis-mozaïek te doorgronden hebben we wel enig inlevingsvermogen nodig.

Boven de afbeeldingen van de plaatselijke bisschoppen tussen de vensters staat als belangrijkste figuur de heilige Apollinaris met opgeheven handen, in gebedshouding.

Hij staat in een groene, paradijselijke weide met prachtige bloemen, rotspartijtjes, bomen en vele vogeltjes. Aan weerszijden van hem lopen in totaal twaalf schapen naar hem toe. Zó werden in de vroeg-christelijke context vaak de twaalf apostelen bedoeld, maar hier staat centraal de locale heilige Apollinaris, die volgens de legenden het christendom naar Ravenna zou hebben gebracht.

Boven de cirkel met gemmenkruis is een hand te zien en links en rechts figuren met bijschriften; links Mozes en rechts de baarddragende Elia. In de paradijselijke weide staat links van het kruis één en rechts ervan staan twee schapen met opgeheven kop; ze lijken naar het kruis te kijken. Dit is een unieke afbeelding van de gedaanteverandering van Jezus op de berg Tabor in aanwezigheid van drie apostelen (Petrus, Jacobus en Johannes), die als schapen zijn weergegeven. Jezus nam deze drie apostelen mee de berg op - "en voor hun ogen veranderde hij van gedaante, zijn gezicht straalde als de zon en zijn kleren werden wit als het licht" - zo is te lezen in het evangelie van Matteüs (17.1-9) - en Mozes en Elia verschenen daar ook bij. De hand in het Ravenna-mozaïek, die steekt uit flarden wolken op een goudkleurige achtergrond, symboliseert de stem die klonk uit een wolk, de stem van God: "dit is mijn geliefde Zoon, in hem vind ik vreugde. Luister naar hem!". Het gaat hier om de verheerlijking van Christus. Een scene die later na de zesde eeuw met name op Byzantijnse iconen veel werd afgebeeld, maar deze symbolische weergave in de Sant'Apollinare in Classe te Ravenna is uniek.

Als een visoen is deze gebeurtenis symbolisch verbeeld in een achtergrond die de uiteindelijke eeuwige rustplaats voor de gelovigen weergeeft: een heerlijke, groene paradijstuin, met rotsen, bomen, bloemen en leuke vogeltjes ....

De gedaanteverandering van Jezus werd nooit meer op deze wijze herhaald in de christelijke kunst; dat maakt dit absis-mozaïek zo intrigerend.

Het was als het ware een eenmalig experiment waarin heden (de zesde-eeuwse gelovigen van Ravenna in de kerk die de mis bijwoonden) werd verbonden

met het nabije verleden (de bisschoppen afgebeeld tussen de vensters en de grootse Apollinaris, de eerste bisschop van Ravenna, met zijn 'kudde'),

met het geloof in Christus (gesymboliseerd met het triomfkruis) en

met de toekomst, nl. die van de gelovigen na de dood.

Alls het ware bidt Apollinaris dat de gelovigen van Ravenna in het paradijselijke hiernamaals zullen worden opgenomen.

Kortom: een bijna mystiek mozaïek met vele duidingen.

Dit mozaïek laat ons niet alleen het geloof zien van bijna anderhalf millennium geleden, het laat ook nog de échte kleur zien. Schilderingen worden door de eeuwen heen flets en vervagen, maar dit absis-mozaïek bestaat uit blokjes (tesserae) van gekleurd glas die hun kleur in alle frisheid en met fijne kleurnuances hebben behouden.

Het letterlijke Byzantijnse goud uit de zesde eeuw straalt je ook nu nog toe ....

Een zekere bisschop Petrus Chrysologus - letterlijk die gouden woorden spreekt - was een begenadigd spreker en hij sprak van de heilige dat hij was "als een goede herder te midden van zijn kudde". Kortom de schapen symboliseren de eerste gelovigen van Ravenna. Apollinaris richt zijn gebed als het ware tot het prachtige, met gemmen versierde kruis boven hem. Aan de bovenkant van dit kruis staat het Griekse woord ichtus (vis) en onderaan in het Latijn salus mundi (heil van de wereld); in het midden is een klein portretje weergegeven. Dit alles staat symbool voor Christus. De boodschap is duidelijk: Apollinaris, de eerste bisschop van Ravenna bidt voor zijn 'kudde' tot Christus, gesymboliseerd door het gemmenkruis van de overwinning.