Ruim zevenhonderd jaar klassieke oudheid gaan aan ons voorbij vanaf de eerste afbeeldingen van de Twaalf Werken van Heracles - Hercules bij de Romeinen -  en een van de laatste. Zeven eeuwen van vechten, zwoegen, zweten, doden en uiteindelijk triomferen .... zo mogen de XII Werken van dé held en bodybuilder van de oudheid wel worden samengevat.

 

Heracles behoorde al tot de Griekse helden aan het eind van de achtste eeuw vC toen Homerus een hitsige Zeus tegen zijn vrouw Hera liet zeggen dat hij zó naar haar verlangde als hij nooit eerder naar een vrouw had verlangd ... welke vrouw dan ook. Daarna somde de oppergod even zijn avontuurtjes op om Hera duidelijk te maken hoe groot zijn verlangen naar haar op dat ogenblik was; nog groter dan toen hij Alcmene beminde die hem zijn zoon Heracles schonk. Misschien in onze ogen niet een fijne manier om je vrouw het echtelijk bed in te praten, maar even voor de goede orde: Hera had zich speciaal opgedoft met de bedoeling Zeus te verleiden en te laten slapen om op die manier haar eigen plannetjes tegen Zeus' wil uit te voeren!

Uit Homerus' woorden is duidelijk dat de Grieken al heel lang Heracles als Zeus' zoon kenden en eerden. Elders in de Ilias laat Homerus godin Athena zeggen dat zij Heracles vaak hielp "toen hij gebukt ging onder de werken door Eurystheus bevolen". Overal vinden we verhalen over Heracles, zijn familie, zijn daden - en dat zijn er veel meer dan twaalf ! -, zijn vrouwen en zijn uiteindelijke lot: na zijn dood werd hij in de godenhemel opgenomen.

Maar Heracles werd ook gehaat, o.a. door Hera die in Heracles primair de zoon zag van de minnares van haar man! Zij deed er alles aan om Heracles klein te krijgen. Dat begon al direct na de geboorte. Baby Heracles lag in zijn wiegje en Hera zond slangen om het kind te doden ... maar onze held zou onze held niet zijn als hij niet - zo klein als hij was - de beide slangen greep en ze wurgde.

De oude Grieken verklaarden als volgt Heracles' naam: het Griekse kleos betekent roem en de naam van de held betekent dan ook "hij die Hera roem brengt". Dat lijkt in deze context misschien een beetje vreemd, maar - zo redeerden nog steeds de Grieken - Heracles kwam tot grote roem dankzij het feit dat Hera hem vanaf het begin heeft gedwarsboomd. Zonder al die uitdagingen was Heracles nooit een held geworden!

sarcofaag - derde eeuw

 

Zevenhonderd jaar later kapte in het huidige Turkije een Romeinse beeldhouwer een prachtige stenen doodskist, een sarcofaag. Op de buitenkant stonden de XII Werken van Heracles afgebeeld. Op de lange zijden steeds vijf werken en twee op één korte kant. Op de andere korte zijde was de overledene (zittend) en zijn familie (staand) afgebeeld. Heracles als prachtg voorbeeld van hetgeen een mens met inspanning kan bereiken. Immers had volgens een oud verhaal de jonge Heracles niet bij een tweesprong gestaan waar hij kon kiezen uit twee lieftallige dames; de ene was Ondeugd en wilde de held verleiden tot een makkelijke weg naar kortstondig genot en de andere was de Deugd die de moeizame weg voorspelde. Heracles koos de deugd, ondanks alle moeilijkheden die hem te wachten stonden! Heracles dus als voorbeeld voor een bedachtzaam en wijs mens.

Augias van Elis was een slordige koning. De stallen van zijn drieduizend runderen waren al in dertig jaar niet uitgemest; een leuk karwei voor Heracles [6]. De godin Athena, zoals in Olympia afgebeeld, gaf hem goede raad en Heracles leidde de twee plaatselijke rivieren om - de Alpheüs en Peneüs, gepersonifieerd als baardige man met omgevallen kruik - en liet hen dwars door de vervuilde stallen stromen. Heracles hoefde alleen nog maar hier en daar wat te bezemen en binnen één dag was hij klaar! Hij mocht toen een stuk grond afbakenen als heilig terrein voor zijn vader Zeus en dat werd .... Olympia, waar Heracles op de eerste Olympische Spelen de eerste prijs in de wacht sleepte.

Al deze werken speelden zich af in het hart van Griekenland, op de Peloponnesos; daarna moest Heracles naar het zuiden (Kreta). Poseidon had een stier aan koning Minos van Kreta geschonken om aan de zeegod te offeren. Maar Minos vond het dier té mooi om te offeren en hield 'm voor zichzelf. Uit woede maakte Poseidon de stier dol. Aan Heracles de taak [7] om het dier te vangen - Poseidon's geschenk mocht niet gedood worden - en tot bedaren te brengen. 

Daarna trok Heracles naar het noorden (Thracië), waar koning Diomedes ontembare, mensetende paarden had. Heracles voerde de paarden hun eigenaar en kon ze - door deze maaltijd waren de paarden gekalmeerd - als makke schapen meenemen naar zijn opdrachtgever [8].

Voor zijn negende 'werk' moest Heracles naar het oosten, naar het land waar de Amazonen woonden. Hij moest de bijzondere, door de god Ares gemaakte gordel van de Amazonen-koningin Hippolyte te pakken zien te krijgen. In een tweegevecht doodde Heracles de koningin en bemachtigde de gordel, die nu eigendom werd van de dochter van zijn opdrachtgever Eurystheus. In het verre westen [10], daar waar de zon roodgloeiend onderging, lag - zo dachten de Grieken - het eiland Erythea (rood in het Grieks is erythros). Hier graasden de kudden van de meerkoppige reus Geryones. Heracles moest ze stelen en na een lange moeilijke strijd bracht hij ze naar zijn opdrachtgever in Griekenland.

Toen Zeus en Hera trouwden kreeg de godin van Moeder Aarde gouden appels die in het uiterste westen, waar hemel en aarde elkaar raakten, in een tuin door een draak en de Hesperiden (Dochters van de Avond) werden bewaakt. Na veel avonturen kwam Heracles vis-à-vis te staan met de hemel-torsende Atlas, de vader van de Hesperiden. Als de sterke held eventjes de zware last van het hemelgewelf wilde dragen, dan was Atlas wel zo vriendelijk de gouden appels bij zijn dochters te halen .... Toen Atlas met de appels terugkwam vond hij het prima zó: Heracles die zijn zware last torste, dus Atlas was niet geneigd de oude situatie te herstellen. Slechts door een list slaagde Heracles erin van het hemelgewelf af te komen.

Het laaste van de XII Werken bracht Heracles in de onderwereld, in de Hades. Hij moest de driekoppige hellehond Cerberus naar zijn opdrachtgever brengen. Slim als hij was had Heracles papaverkoekjes bij zich; daar dommel je van weg, zo ook Cerberus. Als een schoothondje aan een lijntje kon Heracles het dier meenemen. Was het bij deze gelegenheid dat Eurystheus zó angstig was dat hij in de pithos kroop? In ieder geval bracht de held de hond netjes weer terug in de onderwereld!

 

Dit zijn de traditionele XII Werken van Heracles die nog zoveel meer avonturen heeft meegemaakt; hij heeft met en tegen goden gestreden, geliefdes voor zich gewonnen en monsterwezens gedood .... De huiseigenaar in Volubilis (Marokko), die in de derde eeuw een prachtig Hercules-vloermozaïek in zijn huis liet leggen, had dan ook  keuze genoeg om het leven van de held in twaalf taferelen te laten verbeelden. Hij liet een paar traditionele werken weg en verving die door andere verhalen, zoals het wurgen van de reus Antaeus en het allereerst wapenfeit: baby Hercules doodt twee slangen door Hera gezonden.

 

Heracles, Hercules als voorbeeldig atleet, als krachtpatser, als filosoof ... Hercules' populariteit hield niet op met de klassieke oudheid; hij en zijn daden bleven voortleven. We komen 'm dan ook overal tegen: op kerkportalen, in paleizen, in kloosters ......

maar dat zijn weer andere verhalen .....

 

 

 

  ●

 

Auteursrechten (copyright) van alle beelden en alle teksten op deze web-stek

 

 www.OudWeb.nl

en op ons web-log

 

berusten bij © Conens & van Wiechen.

Verveelvoudiging van beeld en/of tekst in wat voor vorm dan ook

is alleen toegestaan na voorafgaande toestemming

van Conens & van Wiechen.

contact

 

 

▲

OLYMPIA - vijfde eeuw vC

 

Heracles werd ook zeker vanaf eind achtste eeuw vC afgebeeld. Vooral in de zesde en vijfde eeuw vC was hij erg populair in de Griekse wereld toen langzamerhand ook de canon van de XII Werken werd 'vastgelegd'. De vroegste reeks van de XII die goed bewaard gebleven is, vinden we terug in het museum van Olympia. Olympia was Zeus' eigen heiligdom en vanaf 776 vC kwamen hier alle Grieken om de god te eren met de Olympische Spelen. Zeus kreeg rond 460 vC een prachtige stenen tempel; enkele decennia later plaatste beeldhouwer Phidias het wereldwonder-mooie godenbeeld in de cella. Boven de ingang en aan de achterzijde van deze cella was het fries versierd - zoals gebruikelijk bij de Griekse dorische bouworde - met afwisselend trigliefen (drie gleuven) en metopen, vlakken van bijna anderhalve bij anderhalve meter. Op deze twaalf metopen beelden de Grieken de lievelingszoon van Zeus af; de zoon die aan de wieg stond van de Olympische Spelen en het Olympisch stadion zou hebben afgemeten. Heracles, die door zijn bovenmenselijke kracht en prestatiedrang een voorbeeld was voor alle atleten...  

Twee verschillende ambiances, zeven eeuwen verschil .... en toch dezelfde Heracles of Hercules en ook dezelfde XII Werken: [1] de nog jonge Heracles - in Olympia is hij dan ook alleen in dit avontuur baardloos afgebeeld (rechts) - moest de leeuw van Nemea doden. Dit gevaarlijke dier was onkwetsbaar voor pijlen dus moest de jonge held het dier wurgen. Na afloop van deze daad tooide hij zich voortaan met leeuwenkop en -huid als helm en mantel. De hydra [2] was een gevaarlijke veelkoppige waterslang bij Lerna. Het doden van dit monster was bijna onmogelijk, want als één kop was afgehakt, groeiden er direct weer nieuwe koppen aan! Heracles kon het dier doden dankzij de hulp van zijn neefje. Heracles sloeg de slangekoppen stuk voor stuk af terwijl neefje de wond dichtschroeide. Heracles doopte zijn pijlen in hydra's bloed en daardoor waren zijn pijlen altijd dodelijk. Bij de berg Erymanthus in Arcadië [3] ving Heracles het gevaarlijke everzwijn en bracht het levend en wel naar zijn opdrachtgever, die zó angstig was dat hij zich in een grote pithos (voorraadkruik) verstopte! Een prachtige hinde met gouden horens en koperen hoeven was aan Artemis gewijd, maar was weggelopen. Aan Heracles de vierde taak om deze hinde te vangen en ongedeerd aan de godin terug te geven. Het lukte hem na één jaar achtervolging! In Arcadië ligt het meer Stymphalus en daar woonden mensetende roofvogels met metalen klauwen en snavels! Heracles wist ze met het helse kabaal van een ratel op te schrikken en te doden met zijn pijlen.