oudweb beeld-verhaal : cairo al-rifa'i moskee al-rifai moskee

Cairo - al-Rifa'i moskee

minaret Barsbay-complex, 1425

al-Ashraf Qaytbay-moskee, 1472

koepel Barsbay-complex, 1425

1472

En dát is het grote verschil tussen de Rifa'i moskee in Cairo en de stoommachine-'moskee' van Potsdam en andere 'oriëntaalse' bouwwerken in Europa. In Potsdam is men eclectisch te werk gegaan en heeft bruikbare elementen uit alle mediterrane islamitische werelden gebruikt, terwijl de Rifa'i-moskee zich beperkte tot alleen vormen uit het eigen, mamlukse verleden. Vormen die ook de 'juiste' functie kregen: een minaret bleef een minaret en niet zoals in Potsdam waar de minaret de schoorsteen verhulde. Vormen die ook in het 'goede' materiaal werden uitgevoerd; niet in gietijzer of andere, toen moderne materialen. In Cairo was bij wijze van spreken het 'mamlukse' vakmanschap nog aanwezig om de verschillende kleuren natuursteen als puzzelstukjes in elkaar passen.

De Rifa'i-moskee is een bijzonder monument, een verbinding tussen verleden en heden, tussen eigen nationale roem en Europese beïnvloeding, tussen nostalgie en moderniteit.

Kijkend vanaf de citadel van Cairo in noordoostelijke richting zie je twee imposante moskeeën. Samen beheersen ze het beeld en ze lijken ook sterk op elkaar qua afwerking aan de buitenkant en qua vorm en hoogte van de minaretten. Toch zit er ruim vijfhonderd jaar tussen de mamlukse Hasan moskee (links) en de Rifa'i moskee (rechts). De vele overeenkomsten tussen beide, bewust door de architecten nagestreefd, én de verschillen maken dat de rechter moskee een prachtig voorbeeld is van negentiende-eeuwse architectuur.

In 1869, het jaar dat het Suez-kanaal werd geopend, gaf prinses Khushyar, tijdens de regering van haar zoon kedive (d.w.z. onderkoning van Egypte) Ismail Pasja, opdracht om een moskee te bouwen die plaats bood aan de tombes van twee belangrijke sjeiks, onder wie Ali al-Rifa'i een locale heilige, en in de toekomst die van haarzelf en van haar nazaten. Toen zij in 1885 en haar zoon elf jaar later overleed, werden hun tombes opgericht in een onvoltooide moskee waarvan de bouw door allerlei - niet in de laatste plaats: financiële - problemen al enige jaren was stilgelegd. Pas in 1905 werd de bouw voortgezet en zes jaar later voltooid. Uiteindelijk kregen de meeste leden van de Egyptische koninklijke familie hier hun tombe; ook de laatste sjah van Iran werd hier in 1980 bijgezet.

Dát waren de visitekaartjes van het gebouw, dát waren elementen die te zien waren. Maar in de negentiende eeuw waren er meer zichtlijnen in de stad en was het mogelijk het gebouw vanuit verschillende kanten en vanaf een afstand te bekijken. Prachtig voorbeeld is de vrijstaande Rifa'i moskee die aan alle vier de kanten versierde gevels heeft: muqarnas-decoraties, blinde nissen, zuilen en geometrische patronen.

Andere duidelijke verschillen met het verleden zijn dat de moskee strict symmetrisch is van opbouw en indeling en dat de moskee niet - zoals de mamlukse voorbeelden - een open hof omgeven door iwanen heeft, maar wij zien nu in Rifa'i moskee één overdekte ruimte met in het midden een koepel. Alle details aan binnen- en buitenkant zijn mamluks, zoals het overdadige gebruik van verschillende kleuren natuursteen, de drie ronde vensterachtige openingen. Zelfs de moskeelampen - al zijn ze in Bohemen gemaakt - imiteren mamlukse exemplaren.

De Rifa'i- moskee is een prachtig symbool van nationale trots op het verleden, maar aan de andere kant is het wel een eigen verleden waarvan men zich mede dankzij Europeanen bewust werd. Napoleon's geleerden waren er al rond 1800 mee begonnen om het eigentijdse en voorbije Egypte op te meten, te beschrijven, vast te leggen én te publiceren in Description de l'Égypte. Van faraonische tempels tot vogeltjes én spinnen, van de mattenvlechter tot de sultan Hasan moskee ... Veel meer en gedetailleerdere werken zouden volgen, want meer en meer Europeanen, kunstenaars, fotografen, architecten ... gingen naar de 'Oriënt', op zoek naar datgene wat ze in eigen land dachten te missen. Maar ook zonder zelf naar Noord-Afrika, de Turkse gebieden, Spanje of Egypte te gaan konden Europese architecten de islamitische bouwwerken en decoratie-patronen gepubliceerd in boeken thuis bestuderen. De negentiende eeuw was ook de tijd van nostalgie, van neo-stijlen die om uiteenlopende redenen werden gebruikt. Het exotische, het zó heel andere, het geheimzinnige, de duizend-en-een-nacht-romantiek vond men ook in de islamitische of moorse tradities.

Een van de mooiste en vroegste voorbeelden daarvan is het "Dampfmaschinenhaus" in Potsdam. De fonteinen van het Park Sanssouci moesten water hoog de lucht in kunnen spuiten. Het probleem was de watertoevoer. Een plan met een aantal molens die het water van beneden naar boven moest zien te krijgen, mislukte. In 1841-1843 werd door Ludwig Persius op verzoek van koning Friedrich Wilhelm IV een stoommachine gebouwd in de vorm van een "moskee". In dit prachtige monument is fraai te zien wat men midden negentiende eeuw verstond onder "islamitisch, Arabisch, Moors, Turks"; termen die werden gebruikt voor dit exotische.

Als we de minaretten van de Rifa'i moskee (links) vergelijken met die van zijn buurman, de sultan Hasan moskee, en met andere mamlukse minaretten (midden & rechts) dan is één ding duidelijk: de negentiende eeuwse architecten lieten zich vooral inspireren door eigen middeleeuwse Caireense architectuur. In de tijd dat in Egypte de invloed vanuit Europa steeds meer toenam, greep men voor deze moskee-bouw terug naar het eigen verleden. Naar die tijd dat Cairo een bloeiperiode kende en de mamlukse sultans van de veertiende en vijftiende eeuw in hun hoofdstad veel lieten bouwen. Verschillende architecten, Egyptische én Europese, waren verantwoordelijk voor de bouw en decoratie van de Rifa'i-moskee in de tijd dat de leiders van Egypte Cairo in de vaart van de 'moderne tijd' wilden laten meegaan. Brede lanen, grote pleinen, nieuwe gebouwen met de Europese stijlen .......

Cairo veranderde.

Dat is goed te zien als we de Rifa'i vergelijken met de échte mamlukse voorbeelden. Middeleeuws Cairo kende nauwe straatjes en moskeeën waren vaak ingebouwd. Nadruk werd bij zo'n moskee dan gelegd op ingang, minaret(ten) en koepel.