oudweb beeld-verhaal : cairo sultan hasan moskee egypte

Cairo - sultan Hasan moskee

conens & van wiechen

Alleen superlatieven kunnen het religieuze complex (moskee, medressen en mausoleum) van sultan Hasan beschrijven. Deze mamlukse sultan Hasan regeerde in het midden van de veertiende eeuw. Het waren toen roerige tijden waarin sultanszonen en emirs elkaar de macht betwistten. Als twaalfjarige werd de roodharige Hasan op de troon gezet en veertien jaar later kwam hij in 1361 gewelddadig aan zijn einde; zijn lichaam is nooit teruggevonden en de sultan werd dan ook niet begraven in zijn mausoleum. Als sultan behoorde hij misschien niet tot de grootste leiders van Egypte, maar zijn bouwwerk is een van de grootste van middeleeuws Cairo, met de hoogste minaret (ruim 81 meter hoog).

Mamlukken of

Mamelukken

regeerden van

1250 tot 1517

een groot deel van

het Nabije Oosten

vanuit hun hoofdstad Cairo.

De sultan Hasan moskee kent - evenals zijn opdrachtgever - een tumultueuze geschiedenis. Nog tijdens de bouw stortte de minaret bij de ingangsgevel in; driehonderd mensen, die in de bazaar ernaast hun inkopen deden, werden bedolven onder het puin. Gebouwd op een belangrijke plaats, prachtig zichtbaar vanaf het vorstelijke paleis op de citadel, was het voor rebellen later ook een goede plek om van daaruit juist dat paleis aan te vallen. Katapulten en kanonnen werden op de daken opgesteld om de citadel te bestoken. Was de opstand onderdrukt, dan gaf de heersende sultan opdracht om alle trappen in het gebouw dicht te metselen. In de vijftiende eeuw liet de sultan de schitterende bronzen deuren weghalen om deze in zijn eigen religieuze complex te hergebruiken; daar zijn ze nu nog te bewonderen (sultan al-Mu'ayyad medresse). In 1659 stortte de oostelijke minaret in. Waarschijnlijk ten gevolge van deze klap was de houten koepel van het mausoleum instabiel geworden en stortte een jaar later alsnog in. Niet lang daarna gaf de Ottomaanse sultan, toen heer en meester in Egypte, opdracht tot de herbouw van de minaret; het is nu de minder hoge en eenvoudig gedecoreerde toren. Ook de huidige, lichtgekleurde mausoleum-koepel is een latere restauratie.

De grootte en de decoraties van de bijna 40 meter hoge ingangsportaal, die volgens oude bronnen voor een deel werd gebouwd met natuursteen van de Grote Piramide, zijn zó overweldigend en rijkversierd, dat het enige tijd vergt alles te bekijken. Aan de rechterkant van de ingang is goed te zien dat de moskee onvoltooid bleef; de meester-beeldhouwer heeft het patroon al aangegeven, maar lang niet alles werd door zijn leerlingen uitgewerkt. Naast de 'traditionele' islamitische decoraties zoals muqarnas, strakke geometrische patronen en kufische inscripties zijn hier ook schitterende zwierige composiet-bloemen te zien die inspiratie uit het verre oosten verraden. Immers in de veertiende eeuw werd er veel gehandeld tussen het verre oosten en de islamitische wereld. Wellicht dat de motieven op bijvoorbeeld chinees porselein de ontwerper van dit sierlijke bloemenmotief tot voorbeeld dienden.

Er is nog een ander uniek detail te zien: een oudere stenen pijler werd in de gevel hergebruikt (spolia). Het vermoeden lijkt gerechtvaardigd dat het hier gaat om een pijler gebeeldhouwd in Jeruzalem door de kruisvaarders (twaalfde eeuw). Een van de afgebeelde gebouwtjes is te herkennen; het gaat om de Rotskoepel die door de Europeanen in die tijd als kerk werd gebruikt. Zoals een eerdere mamlukse sultan een vroeg-gotische kerkgevel in zijn religieus complex in Cairo bewust heeft hergebruikt als teken van de moslim-overwinning op de kruisvaarders, zó kan sultan Hasan het hier ook bedoeld hebben. De Mamlukse sultans namen allerlei maat-regelen tegen eventuele nieuwe kruistochten en wilden hun overwinningen op de kruisvaarders duidelijk in herinnering houden. Daarenboven benadrukten ze het religieuze belang van Jeruzalem voor moslims. Jeruzalem werd door de sultan in Cairo bestuurd en was weliswaar economisch niet belangrijk, maar wel als spiritueel centrum. Dat lieten de mamlukse sultans blijken door in Jeruzalem o.a. medressen en andere religieuze instellingen te stichten. Deze verwijzing naar de Rotskoepel in Jeruzalem op de grootste moskee van Cairo paste goed in de mentaliteit van de mamlukse leiders, die ook in hun paleis gebouwen lieten afbeelden om hun overwinningen te visualiseren.

◊

Eerst de schoenen uit en dan betreden we uiteindelijk de centrale open hof van de Hasan-moskee met vier enorme iwanen (overwelfde hallen). In elk van de hoeken van de open hof is de ingang naar een van de vier medressen; elke islamitische rechtsschool had hier zijn eigen medresse met ruimten voor leerlingen en docenten. Hoe subtiel de decoratie met het typisch mamlukse inlegwerk kan zijn, blijkt als we van de vier ingangen de bovendorpels vergelijken; ze lijken identiek, maar zijn dat toch nét niet!

De zuidoostelijke iwan (ruim 25 meter hoog) - de allergrootste overwelfde hal in de middeleeuwse moslim wereld - is moskee en werd prachtig versierd met typisch mamluks inlegwerk én opnieuw - nu als omlijsting van de gebedsnis (mihrab) - vier hergebruikte zuiltjes, misschien afkomstig uit een kruisvaarderskerk. Verder is de qibla-muur een kleurige weelde. Als een puzzel passen de verschillende stukjes gekleurde natuursteen in elkaar, in schitterende geometrische patronen. Aan de bovenkant begrensd door een enorm stuc fries met een koran-tekst op een elegante arabesk-achtergrond.

Direct achter - en dat is ongebruikelijk - deze moskee-iwan ligt het mausoleum waarin de opdrachtgever dus nooit zijn laatste rustplaats heeft gevonden.

Sultan Hasan mag uiteindelijk politiek gesproken een weinig in het oogspringende sultan zijn geweest, zijn ambities waren wel degelijk groter. Hij wilde de macht grijpen die tijdens zijn jeugd in handen van emirs lag - hij was als kleine jongen net zoals zijn broers marionet van deze emirs. Hij kon een deel van zijn plannen verwezenlijken en de touwtjes in eigen handen nemen. Zijn religieuze complex geeft deze ambitie weer, maar tevens ook iets anders. Cairo had enorm te lijden van de Zwarte Dood (okt 1348 - feb 1349) en enkele hongersnoden die daarop volgden. Sommigen menen dat zeker één-derde van de inwoners van Cairo deze ellende niet overleefde. Families stierven uit en hun vermogen vloeide dan naar de schatkist. Hiermee kon sultan Hasan een deel van de bouwkosten van zijn religieuze complex betalen waarvan de bouw in 1357 startte. Het complex is dan waarschijnlijk ook een herinnering aan hen die de ellende van enkele jaren eerder niet hadden overleefd én voor de inwoners van Cairo een groots teken van de nieuwe wegen die de sultan wilde inslaan. Sultan Hasan is niet in staat geweest al zijn ideeën uit te voeren; immers hij stierf een gewelddadige dood en zijn religieuze complex werd nooit voltooid.Nu behoort sultan Hasan's moskee-medresse tot één van de grootste parels van Cairo, een stad die door Arabische middeleeuwers werd geroemd als Moeder van alle steden, als Paradijs op aarde, als Sieraad van de stromende Nijl ....

inderdaad Cairo .... we raken er niet over uitgepraat, dus andere verhalen volgen.

●

Auteursrechten (copyright) van alle beelden en alle teksten op deze web-stek

www.OudWeb.nl

berusten bij Conens & van Wiechen.

Verveelvoudiging van beeld en/of tekst in wat voor vorm dan ook

is alleen toegestaan na voorafgaande toestemming

van Conens & van Wiechen.

contact

▲

Volgens Arabische bronnen, die het complex een van de wereldwonderen noemen, werkten ambachtslieden uit de hele wereld aan de Hasan-moskee. Misschien is dat ook de reden dat voor de ingang een bijzondere vorm werd gekozen, nl. een groots ingangsportaal gesierd met twee minaretten. Het was een ontwerp dat veel in de dertiende-eeuwse Seljukse medressen van Klein-Azië (Turkije) werd toegepast (links). Had de architect daar zijn inspiratie opgedaan of kwam hij uit dat gebied? Wie weet. Toen echter de eerste portaal-minaret al tijdens de bouw instortte, heeft men in Cairo maar van dit plan afgezien.