oudweb beeld-verhaal : bulla regia in tunesie

We nemen U mee naar de Insula de la Chasse ofwel het 'Huizenblok van de Jacht', genoemd naar het onderwerp dat op een van de vloermozaïeken stond afgebeeld. De oudste resten dateren uit de derde eeuw vC, maar de huizen werden in de Romeinse periode herbouwd, uitgebreid, opnieuw ingedeeld en aangekleed met mozaïeken. In het midden van de vierde eeuw nC was de eigenaar van het grootste huis - tegenwoordig het 'Huis van de Jacht' genoemd - op dit insula in staat een buurhuis op te kopen, zodat zijn huis een van de grootste en mooiste huizen werd van Bulla Regia, inclusief een privé badgebouw!

Misschien dat ruim een eeuw eerder (begin derde eeuw nC) de toenmalige eigenaar ook graag zijn huis had willen uitbreiden, maar geen kans kreeg zijn buurman uit te kopen. Hij kon ook niet buiten zijn insula, d.w.z. over de straat heen, bouwen, want Romeinse steden hadden wetten die dat soort ongebreidelde bouwlust op openbaar terrein verbood. De eigenaar van het 'Huis van de jacht' vond dé oplossing voor zijn uitbreidingsplannen, nl. de diepte in! Hij liet a.h.w. een kelderverdieping uit graven om daar zijn ontvangstruimten in te bouwen. Bulla Regia ligt in een gebied waar het 's zomers erg warm kan worden en menig huizenbezitter vond deze onderaardse ruimten erg aangenaam: koel in de zomer en warm in de winter. Dus de huizenbezitters in Bulla Regia hadden voor het ruimtegebrek binnen de stadsmuren én voor een goede klimaatbeheersing in huis één slimme oplossing! Bulla Regia is hiermee - voor zover bekend - de enige Romeinse stad met dit soort souterrain-ruimten. Hier ontvingen de gastheer en zijn vrouw hun vrienden en relaties in het belangrijkste en grootste vertrek, nl. het triclinium, gelegen aan de open hof met zuilengalerij (peristylium). Hier was het goed toeven. Gedienstig personeel liep af en aan met de lekkerste hapjes en de meest exquise wijnen, kleurige gordijnen wapperden, het water in het fonteintje klatterde verkoelend en dichters lazen voor uit eigen of andermans werk ..... dat alles vormde de goede ambiance voor een geslaagd banket. Alleen de prachtige mozaïekvloeren zijn gebleven ...

In een huis verderop, dat nu het 'Huis van Amphitrite' wordt genoemd, heeft het vloermozaïek van het souterrain-triclinium uiteraard dezelfde indeling. Ook hier stonden de drie aanligbedden langs de muren opgesteld. Maar in dit huis werden vanaf midden derde eeuw nC de gasten verwelkomd door een prachtig figuratief mozaïek. Niemand minder dan een bloedmooie zee-Venus - samengesteld uit steentjes van 2 tot 8 milllimeter! - begroette de gasten! Ze wordt begeleid door twee zee-wezens, een jonge en een baardige oude man, met allebei kreeft en krab-onderdelen in het haar. In de golven der zee, vol met vissen en schaaldieren, worden ze vergezeld door twee op dolfijnen varende erootjes, van wie de rechter een grote spiegel ophoudt zodat Venus bij wijze van spreken zichzelf kan bewonderen.

In dit thema zijn Venus, zee en vissen, die - zo geloofde men - het kwaad konden afweren of geluk brengen, samengebracht. Venus stond voor schoonheid, vruchtbaarheid en voorspoed en werd hier in triomf weergegeven in een zee-omgeving, waaruit ze zou zijn geboren. De populariteit van dit thema in laat-Romeins Noord-Afrika doet vermoeden dat men hoopte dat deze godin geluk en voorspoed zou brengen. Haar belangrijkheid werd nog eens benadrukt door het feit dat rond haar hoofd een nimbus is afgebeeld: een teken van waardigheid dat later in de christelijke wereld zou worden overgenomen om de heiligheid van personen te benadrukken.

Er is nog iets bijzonders aan dit mozaïek. Vlak voor de ingang van het triclinium ligt nog een vrouwenhoofd in mozaïek op de grond. Stelde ze de vrouw des huizes voor die bij Venus in de gunst wilde komen? Dat kan, dan heeft de gastvrouw wel zichzelf de gelaatstrekken van Venus, identieke sieraden en identieke haardracht laten geven! Alleen daar waar Venus naakt werd afgebeeld, draagt deze vrouw een eenvoudig gewaad dat alleen haar schouders laat zien. Of heeft de huiseigenaar Venus tweemaal laten afbeelden? Bij binnenkomst zag de gast eerst de geklede Venus en pas daarna - in het triclinium - de triomferende en naakte Venus, die net met haar rechterhand haar gewaad had weggetrokken.

Bulla Regia lag aan de belangrijke weg die Carthago (Karthago) verbond met Hippo Regius (Annaba), de stad waar kerkvader Augustinus bisschop was. Hij kwam eens langs Bulla Regia in een zomer aan het eind van de vierde eeuw (tussen 397 en 400 nC) en een collega vroeg hem te preken in de kerk. Augustinus fulmineerde in zijn preek tegen de inwoners van de stad, die meer naar het theater gingen dan naar de kerk. Onder zijn toehoorders waren wellicht ook de bezitters van de huizen die we net besproken hebben. De aanwezigheid van een Venus-mozaïek geeft geen uitsluitsel betreffende de religieuze voorkeuren die de bewoner had. Zo verborg een christelijke huiseigenaar in Maktar weliswaar zijn Venus-mozaïek onder een cementlaag, elders koesterden christenen nog hun Venus-afbeeldingen tot ver in de vierde eeuw!

De woorden van Augustinus zijn vervlogen en zijn alleen op 'papier' gebleven. Maar in Bulla Regia staat nog wel het - in de ogen van Augustinus: kwalijke - theater overeind en kunnen we nu nog de koelte ervaren in de prachtige ondergrondse ontvangst-ruimten van de Romeinse elite en oog-in-oog 'aanliggen' met Venus.

●

Auteursrechten (copyright) van alle beelden en alle teksten op deze web-stek

www.OudWeb.nl

berusten bij Conens & van Wiechen.

Verveelvoudiging van beeld en/of tekst in wat voor vorm dan ook

is alleen toegestaan na voorafgaande toestemming

van Conens & van Wiechen.

contact

▲

Aan de voet van de 649 meter hoge Rebiaa-berg - ongeveer 150 km ten westen van Tunis - ligt de Romeinse ruïne-stad Bulla Regia. De vruchtbare riviervlakte was een uitstekend landbouwgebied en dankzij de export van graan, olijven en olijfolie naar Rome, hadden de inwoners van Bulla Regia het goed in de tweede en derde eeuw.

Het oorspronkelijke stadje bestond al vóór de komst van de Romeinen en het woord regia in de naam geeft aan dat het in de tweede eeuw vC een koninklijke verblijf-plaats was van een van de Numidische koningen. Toen de Romeinen hier heer en meester werden, mocht aan het begin van onze jaartelling Bulla Regia zijn eigen tradities blijven behouden. Onder Hadrianus kreeg de stad de status van colonia met de welluidende naam waarmee de keizer werd geëerd: Colonia Aelia Hadriana Augusta. Het was dus geen stad door de Romeinen gesticht, zoals bijvoorbeeld Mérida (Spanje) en veel buur-steden van Bulla Regia, maar een inheemse stad die snel romaniseerde. Niet zo verwonderlijk, want de elite die er woonde was al generaties-lang bekend met de Grieks-hellenistische wereld, waarvan ook de Romeinen veel hebben overgenomen.

Inheemse stadjes, zoals bijvoorbeeld ook Tiddis (Algerije), romaniseerden na de Romeinse verovering en stonden open voor de nieuwe Romeinse 'smaak' en ontwikkelingen, zo ook in Bulla Regia: het Latijn werd de taal van alledag, namen werden gelatiniseerd, de dochter van een oude consul schonk de stad een groots badgebouw, nieuwe tempels, een theater en andere openbare gebouwen werden gebouwd en de keizercultus geïntroduceerd. Kortom: Bulla Regia was een rijke Romeinse stad met bewoners die in de hoogste kringen verkeerden én veel van hun huizen hadden iets bijzonders: een heerlijk koel souterrain!

In het souterrain triclinium van het 'Huis van de Jacht' ligt een fraai vloermozaïek met geometrische patronen. Duidelijk is te zien dat onder de drie aan-ligbedden - in een U-vorm geplaatst langs de muren - een eenvoudig zwart-wit vierkant patroon is neergelegd. Maar in het centrum, waar de tafel stond en dat dus zichtbaar was voor alle deelnemers aan het banket, waren de rechthoeken ingevuld met blad-guirlandes, plantaardige motieven en golvende lijnen, neergelegd met mozaïeksteentjes van verschillende kleuren.