oudweb beeld-verhaal : monreale op sicilie italie kathedraal kruisgang kloostergang

Monreale - Sicilië

Een ander kapiteel geeft een heel bekend oud-testamentisch verhaal weer. Adam en Eva staan aan weerszijden van de boom waarvan de vruchten voor hen verboden waren. De sluwe slang verleidt Eva. Het resultaat van dit toegeven aan de verleiding staat afgebeeld aan de lange kant van het kapiteel: Adam en Eva verlaten gedwongen het paradijs via een poort en in de volgende scene bewerkt Adam de grond om gewassen te planten. Op de andere lange zijde van het kapiteel is de eerste broedermoord afgebeeld: Kaïn vermoordt Abel. Aansluitend zien we de dood van Kaïn, geen bijbelverhaal. Kaïn zou zijn gedood door zijn nazaat Lamech, die oud en blind geworden toch wilde blijven jagen. Lamech's zoon Tubal-Kaïn gaf aanwijzingen aan de blinde jager. Zo vertelde hij dat verderop in een bosje iets bewoog; er zou dus wel een dier zitten. De blinde Lamech spande pijl-en-boog en schoot. Het was geen dier, maar de oude Kaïn die getroffen door de pijl de dood vond. Op het kapiteel in Monreale zijn links de blinde boogschutter en rechts de getroffen Kaïn weer-gegegeven.

Zoveel meer is er te zien en te genieten .... veel meer verhalen en legenden, zoveel meer prachtig bladerwerk of dieren in steen vormgegeven.

In deze kloostergang van Monreale past geen haast; neem rustig de tijd om de beeld-verhalen van de 109 kapitelen te ontrafelen.

Het is heerlijk om langs de kapitelen te wandelen en zelf te raden wat is afgebeeld. Dan ontdek je ook de leuke details; de fantasie van de middeleeuwer was erg groot. We geven en paar voorbeelden: een acrobaat in handstand - helaas is zijn linkerarm onlangs beschadigd en is het witte marmer te zien -, een ridder strijdend met zijn lans en een vrouw met een eenvoudige hoofdbedekking.

Voor de middeleeuwer waren kosmos en wereld met alles en iedereen de schepping Gods; óók fabeldieren. Al had men ze nooit gezien, ze waren beschreven en dus bestonden ze, zoals de hagedisachtige slangen, de griffioen en de gevederde sirenen met mensenhoofd. Sommige schrijvers en onderzoekers willen graag elk (fabel)dier in de middeleeuwen afgebeeld symbolisch interpreteren, maar dat gaat veel te ver. De middeleeuwer was ook maar een mens, die ook oog had voor het gekke, het leuke, het fantastische dat een beetje angst inboezemde of juist tot nadenken stemde. Dat niet iedere tijdgenoot van dit soort frivole decoraties in het klooster gediend was, blijkt wel uit de harde woorden van Bernhard van Clairvaux (1090-1153) die zich afvroeg wat die "belachelijke monsters" in een kloostergang te zoeken hadden. Het kostte ook nog veel te veel geld dat op een betere manier besteed had kunnen worden! Maar de Benedictijnen hadden een heel andere mening, zo blijkt uit deze kloostergang van Monreale.

In de kloostergang van Monreale blijven we ons verbazen. Even wanen we ons in het Romeinse verleden als we een kapiteel bekijken met zeer klassiek aandoende acanthusbladeren en een wel heel bekend reliëf: een man doodt een stier, in een houding die zeer Romeins overkomt. Het betreft dan de weergave van de - vooral bij Romeinse militairen populaire - god Mithras. Deze zonnegod kwam oorspronkelijk uit Perzië en overal in het Romeinse Rijk werden Mithras-heiligdommen gebouwd en verfraaid met afbeeldingen van Mithras die de stier doodde. Wat doet deze 'heidense' godheid in een middeleeuwse kloostergang? Was het een symbool van het slechte, van de 'oude' foute religies uit het verleden? Of stelt het de oudtestamentische Samson voor? Maar die streed met een leeuw ....

Voor de middeleeuwer was het heilig kruishout van groot belang en relieken hiervan waren dan ook overal in Europa te vinden, in kloosters en kerken. Volgens de legenden zou Flavia Iulia Helena Augusta of kortweg Helena, de moeder van Constantijn de Grote, tijdens haar bezoek aan Jeruzalem drie houten kruisen hebben teruggevonden. Probleem was nog even welk kruis was dat van Jezus. Een zieke werd bij de kruisen gebracht. Dat kruis dat de zieke genas was het enige, ware Kruis. In de middeleeuwse kunst zien we moeder Helena en zoon Constantijn danook vaak afgebeeld met het kruis tussen hen in.

De vierkante kruisgang (47m) heeft aan alle vier de zijden steeds 26 bogen die rusten op zuiltjes, die vaak prachtig versierd en vormgegeven zijn. Het gaat om dubbel-zuilen met dubbel-kapitelen, op de hoekpunten zijn steeds vier zuilen met vier kapitelen aangebracht. Wij storten ons hier op de kapitelen, die uit hergebruikt Romeins marmer zijn gehakt. Van alles werd afgebeeld op de 109 kapitelen, waarbij religieuze themata in de minderheid zijn (twaalf kapitelen). We komen kapitelen tegen met alleen blad- en bloemmotieven, zoals het kapiteel waar eikenbladeren door de wind lijken te bewegen! De meeste kapitelen hebben mens- en (fabel)dierfiguren. Sommige mensfiguren maken zich verdienstelijk om als atlanten het bovengedeelte van de kapiteel te 'dragen'! Hun nauwsluitend gewaad met geknoopte ceintuur laat de lichaamsplooien duidelijk zien. Let wel, lichaamsplooien en ceintuur ... dit alles gebeeldhouwd in marmer; meesterlijke beeldhouwers waren hier werkzaam in de twaalfde eeuw.

Een kruis- of kloostergang wordt gevormd door de (meestal) vier overwelfde galerijen rond een rechthoekig open hof, meestal beplant met kruiden en fruitbomen. De belangrijkste kloosterruimten lagen rondom deze kruisgang, waar monniken konden brevieren of in processie achter het kruis liepen; vandaar ook de naam kruisgang. Overal in Europa zijn prachtige kruisgangen bewaard gebleven, zoals die in Moissac, waar je je nu omgeven weet door traditie, geloof, verhaal en kennis. Ook rust, tenminste ... als de kloostergang niet té populair geworden is bij de toeristen!

Ongetwijfeld de meest indrukwekkende kloostergang in Italië is die van Monreale, op Sicilië. Willem II was koning van Sicilië vanaf 1166 tot zijn dood in 1189. Vanaf 1172 achtte men hem oud genoeg - hij was toen 15 jaar - om zelfstandig het eiland te besturen en hij kreeg uiteindelijk de bijnaam de Goede. Hij en zijn vader Willem I (1154-1166) bestuurden een Sicilië waar invloeden uit alle windstreken zich manifesteerden. De vorsten zelf woonden het liefst in de beslotenheid van hun paleizen die sterk beïnvloed werden door de islamitische architectuur en decoraties van Egypte. Byzantijnse mozaïekleggers werden ingehuurd voor de verfraaiing van kerken en Franse beeldhouwers waren werkzaam o.a. in deze kloostergang van Monreale. Willem II had bij zijn aantreden opdracht gegeven voor de bouw van een grootse kerk en klooster in Monreale, vlakbij Palermo. Dit complex zou de kathedraal in Cefalù, gebouwd door zijn krachtig regerende opa Roger II (1130-1154) moeten evenaren, het liefst natuurlijk overtreffen! Het was waarschijnlijk ook bedoeld om het aanzien en de invloed van de toenmalige bisschop van Palermo, die in deze periode zijn kathedraal groots herbouwde, te beperken. Kortom, iedereen speelde zijn eigen machtspel en daarbij hoorde ook de bouw van prestigieuze, religieuze bouwwerken. Een legende vertelt dat Willem II eigenlijk te weinig geld had. Maar gelukkig: er gebeurde een wonder! Moe van de jacht lag de koning uit te rusten bij een boom. Toen verscheen Maria hem en vertelde waar een grote schat verborgen lag; hiermee kon hij een prachtige kerk bouwen ter ere van haar. Wakker geworden ging de koning graven .... en Maria had helemaal gelijk!

Hoe dan ook, Willem II, gaf opdracht voor de bouw van het kloostercomplex. In 1176 was de bouw zover gevorderd dat 100 monniken al hun intrek in de gebouwen konden nemen rond de kruisgang. Ze zullen nog wel jaren het geluid van de steenkappers en andere bouwers hebben moeten horen. Over het algemeen neemt men aan dat in 1189 het hele complex nagenoeg voltooid was.