oudweb beeld-verhaal : zeven wereldwonderen graf van mausolus in bodrum mausolos halikarnassos

"Een wonder was het en is het!" Zó roemde de twaalfde-eeuwse aartsbisschop van Thessaloniki het graf van Mausolus. Het toen al 1500-jaar oude monument was dus nog zichtbaar aanwezig in het oude stadje Halicarnassus (Bodrum). Niet lang daarna - misschien aan het eind van de twaalfde eeuw - stortte het geheel in. De ruïne werd drie eeuwen later als steengroeve gebruikt, toen de Johannieters hun Petrus-fort bouwden en bleven versterken. Blokken steen en fragmenten van marmeren beelden en friezen werden als bouwmateriaal gebruikt. In begin zestiende-eeuw was vrijwel niets meer over van het wereldwonder en de plek werd vergeten.

Het nieuwe leven van dit wereldwonder begon toen in midden achttiende eeuw Engelse reizigers Bodrum identificeerden als het oude Halicarnassus, waar in begin vijfde eeuw vC Herodotus - al door Cicero vader der geschiedschrijving genoemd - was geboren. In het oude Johannieter-fort dat toen door de Turken werd gebruikt, zagen ze fragmenten ingemetseld van kapitelen en oude reliëfs, waarop duidelijk de strijd tussen Grieken en Amazones was afgebeeld (Amazonomachie). Een eeuw later (midden negentiende eeuw) werden deze reliëfs door de Engelsen met toestemming van de sultan naar het British Museum in Londen getransporteerd en enige jaren later vond een andere Engelsman uiteindelijk de locatie van het wereldwonder terug. Enkele toen opgegraven beeld- en reliëffragmenten, zoals die van een quadriga (vierspan), vonden ook hun weg naar Londen.

In de zestiger jaren van de 20e eeuw hebben de Denen het complex grondig opgegraven, onderzocht en gepubliceerd. Zo werd het mogelijk om met deze archeologische gegevens én met de beschrijvingen uit de oudheid het bijzondere graf van Mausolus te reconstrueren. Of liever: enigszins te reconstrueren, want wat details betreft heerst er zeker nog geen consensus onder wetenschappers!

MAUSOLUS

Mausolus (Mausollus of Maussolos) was de satraap, d.w.z. gouverneur, van de Perzische provincie Carië. In dit zuidwestelijk deel van Turkije hadden zijn opa en vader de macht naar zich toegetrokken en Mausolus regeerde (377 - 352 vC) nu dit rijk vrijwel onafhankelijk van de Perzische vorst. Hij was gehuwd met zijn zus Artemisia, die - volgens de verhalen - haar broer en echtgenoot zeer liefhad.

De vorst had grootse plannen met zijn rijk. Hij verplaatste de hoofdstad van het meer landinwaarts gelegen Mylasa (Milas) naar Halicarnassus (Bodrum), waar hij een nieuwe stad plande. Als een “theater” lag Mausolus' hoofdstad rond de haven en we weten dat hij de centrale marktplaats (agora) en enkele tempels liet bouwen. In het centrum van deze stad werd aan de belangrijkste straat, die liep van oost naar west, een terrein vrijgehouden voor het praalgraf van Mausolus. Hoelang bouw en verfraaiing van dit monument duurden, is niet meer met zekerheid te achterhalen. Maar duidelijk is wel dat na Mausolus' dood Artemisia en latere opvolgers de bouw voortzetten. Het bouwwerk was indrukwekkend en verdiende terecht zijn plaats in het rijtje van de Zeven Wereldwonderen; zó beroemd werd het dat vanaf het begin van onze jaartelling het woord mausoleum in het algemeen 'praalgraf' betekende.

Pas na de opgravingen in de 20e eeuw en een grondige inventaris van alle gevonden fragmenten beeldhouwwerk - ook die fragmenten die nu nog in het Petrus-fort van Bodrum te zien zijn! - is het mogelijk een enigszins betrouwbare reconstructie te maken. In de rechthoekige (ca.30 x 36), ruim 14 meter hoge onderbouw bevond zich de grafkamer. Hierop stond een soort tempelruimte omgeven met een dubbele rij Ionische zuilen aan alle vier de zijden. Tussen de zuilen stonden meer dan levensgrote beelden. Het geheel werd afgesloten met de piramide-vormige trap leidend naar het topje waarop het marmeren vierspan stond. Bouwmateriaal was voor een deel afkomstig uit locale steengroeven, maar ook marmer van het eiland Paros werd gebruikt. Er zijn aanwijzingen dat de beelden en reliëfs zelfs (gedeeltelijk) beschilderd waren.

De oorspronkelijke plaatsing van de verschillende beelden en reliëfs, zoals de Amazonomachie, is nog omstreden, maar duidelijk is dat beelden van Mausolus' voorouders tussen de zuilen stonden. Vrijstaande beelden van de Olympische goden en van leeuwen sierden de trappen van de toppiramide. De paarden van het vierspan waren tweemaal levensgroot en het wiel van de wagen had een doorsnede van ruim 3 meter.

Mausolus en Artemisia lieten met dit monument duidelijk zien dat ze werden beïnvloed door de Perzische, Egyptische, Griekse en locale tradities. Egypte en piramides zijn bijna synoniem en bij de Perzische en locale grafbouw kwam het vaak voor dat het graf op een verhoging werd gebouwd. In het meer naar het zuidoosten gelegen Xanthos werd een grafmonument ontdekt dat iets ouder was dan dat van Mausolus; ook daar was al sprake van de on-Griekse plaatsing van Ionische zuilen, nl. op een rechthoekig, hoog podium. Plinius meldde dat de beste Griekse beeldhouwers en architecten werden ingehuurd en dat iedere beeldhouwer één kant van het rechthoekige monument voor zijn rekening nam. Zelf beschouwden ze de beelden en reliëfs, die ze voor het Mausoleion hadden gemaakt, als hun meesterwerk.

De boodschap moet voor de oude Grieken duidelijk zijn geweest: Mausolus, begraven in de door hem geplande en uitgebouwde stad, was na zijn dood in aanwezigheid van zijn voorouders opgenomen onder de Olympische goden.

RECONSTRUCTIE

Eeuwenlang heeft men in gedachten of op papier Mausolus' graf willen re-construeren. Aanvankelijk had men alleen de teksten uit de oudheid. Vooral de Romeinse architect Vitruvius (eerste eeuw vC) en de encyclopedist Plinius (eerste eeuw nC) hebben ons de meeste informatie overgeleverd. Het waren dan ook hun woorden die kunstenaars vanaf de zestiende eeuw inspireerden bij hun reconstructies van Mausolus' graf. De architect Nicolas Hawksmoor liet zich voor de kerktoren van de St.George kerk in London, tussen 1720 en 1731 gebouwd, leiden door Plinius' beschrijving. Plinius’ beschreven driedeling is duidelijk herkenbaar: de rechthoekige basis, het middengedeelte met zuilen en de piramide-achtige top opgebouwd uit treden. Op de top zou een marmeren vierspan (quadriga) zijn geplaatst, gemaakt door de beeldhouwer Pytheos. In Londen bekroond een beeld van de Engelse koning George I de kerktoren.

Dezelfde opbouw is ook aanwezig op een grafmonument in Milas, ruim tweehonderd jaar na Mauolus' dood gebouwd. Het lijkt er wel op alsof de anonieme opdrachtgever zó onder de indruk was van Mausolus' graf dat ook hij zo'n soort graf voor zichzelf wilde hebben. Zijn financiële middelen waren ongetwijfeld veel beperkter, zodat het Milas-graf een sterk vereenvoudigde en veel kleinere echo werd van Mausolus' wereldwonder. Zelfs eeuwen later, in de zesde eeuw nC, werd een familie, wonend in de omgeving van Aleppo, wellicht ook nog door Mausolus' graf beïnvloed, toen zij hun vierkante mausoleum lieten bekronen met een piramide!