oudweb beeld-verhaal : kippenboutjes onschuldig gehangen

Dit wonder sprak de pelgrims aan. Hoe vaak hadden zij al niet te maken gehad met oneerlijke herbergiers en verleidelijke meisjes of hoe vaak waren onschuldigen niet van misdaden beticht? Uit dit verhaal bleek dat dankzij Jacobus uiteindelijk het recht zegevierde!

Het wonder dat al in zijn oervorm - de geredde gehangene als centraal thema - in de twaalfde eeuw werd opgetekend, werd in de loop van de tijd met franjes - de levende kippenboutjes - geromantiseerd en gelokaliseerd in de Noordspaanse stad Santo Domingo de la Calzada. Deze stad langs de camino was beroemd door zijn naamgever de heilige Dominicus (Domingo) die aan het eind van de elfde eeuw letterlijk aan de weg (calzada) timmerde om de weg naar Santiago de Compostela voor de pelgrims begaanbaarder te maken. De glans van Domingo's wonderen was door de jaren iets verdoezeld en dit nieuwe 'wonder' gaf Santo Domingo de la Calzada als pelgrimsplaats opnieuw grote populariteit. Zeker toen een echt kippenhok in de kerk werd geplaatst met een échte kip en haan ... uiteraard nazaten van de levend geworden kippenboutjes!

En rond dit kippenhok ontstonden natuurlijk allerlei pelgrimstradities: als de pelgrim de haan hoorde kraaien tijdens de mis dan haalde hij zeker Jacobus' graf en voor de extra zekerheid nam hij een wit veertje van deze kip of haan mee - uiteraard tegen betaling bij de koster te koop - want dat bracht geluk.

VERSPREIDING

Vanaf het reisverslag van Seigneur Nompar de Caumont, die in 1417 pelgrimeerde naar Santiago de Compostela, komt dit kippenwonder steeds terug in geschreven woord en lied, zoals blijkt uit het Liedeken van Sint Jacob in het zestiende-eeuwse Antwerpsch Liedboek waarin "d'een hoen na den anderen van den speet brac". Het wonderverhaal leende zich prachtig om bij thuiskomst gedetailleerd te vertellen en met bijzonderheden uit te breiden. Een enkele pelgrim ging zelfs zover dat hij het verhaal zó vertelde alsof hij zelf onschuldig aan de galg heeft gebungeld.

Om uit te beelden leent het verhaal zich ook heel goed. De ruim honderd nog bestaande afbeeldingen, verspreid over heel Europa, laten steeds nieuwe composities en figuren zien; de kleurrijkste zijn in veelvoud in Frankrijk te vinden. Vooral in de zestiende-eeuw was het kippenwonder een populair onderwerp en enkele mooie voorbeelden in glasramen zijn aan te treffen in Sully-sur-Loire en nog meer plaatsen.

Vlakbij Parijs ligt Triel-sur-Seine en de Saint-Martin kerk staat uitnodigend open. De kerk kreeg in de zestiende eeuw een nieuw koor en in de Jacobuskapel (schelpen in het gewelf) werd toen een glasraam geplaatst waarop in vier scenes het kippenwonder heel levendig wordt verbeeld. Het leukste moment is het laatste: rechter en vader-pelgrim kijken toe terwijl de haan victorie kraait in de vlammen van de open haard en een bediende, nog beduust van het gebeurde, aan het braadspit lijkt te draaien. Schitterend detail is de afbeelding op de schouw: loom liggende, naakte putti op een guirlande-bed van druiven en ander fruit. In Sully-sur-Loire wordt de les ook duidelijk gevisualiseerd dat oneerlijkheid gestraft wordt: de herbergiersdochter staat in de laatste scene op de brandstapel.

Hoewel de kunstenaar van de wandschilderingen in het Normandische Canville-la-Rocque minder bedreven was en ongetwijfeld alleen plaatselijke bekendheid genoot, geven zijn houterige figuren ook de essentie van het wonder weer; de oneerlijke dochter in zijn muurschildering wordt weggevoerd aan een stuk touw om haar nek.

Er is één wonder langs de camino de Santiago (Jacobus-weg) dat in alle pelgrimsverhalen sterk naar voren komt; het was een levendig gebeuren dat iedereen zeer aansprak. Pelgrims vertelden het in geuren en kleuren aan medepelgrims en thuis gekomen werd het een vast onderdeel van het vaak herhaalde mondelinge of schriftelijke reisverslag ....

VERSMADE LIEFDE

Er waren eens een vader, moeder en zoon op weg naar Santiago de Compostela die 's avonds in Santo Domingo de la Calzada aankwamen en de nacht doorbrachten in de plaatselijke herberg. De herbergiers-dochter werd op slag verliefd op de zoon, maar deze wees haar af. Dát was de schone Spaanse niet gewend en ze zon op wraak. Toen de drie pelgrims sliepen, sloop zij hun slaapkamer binnen en verstopte een gouden beker van haar vader in de knapzak van de jongen. De volgende ochtend stonden de pelgrims vroeg op en vertrokken onmiddelijk om vóór de hitte van de middag al heel wat kilometers gelopen te hebben. Toen ze de herberg verlaten hadden, schreeuwde de herbergiersdochter moord en brand "... gestolen en ik weet wel wie het gedaan hebben ... die pelgrims die zó stiekem vanochtend heel vroeg al weggingen".

Gezagsdienaren haalden de pelgrims in en in de knapzak van de jongen werd de 'gestolen' beker gevonden en de rechter veroordeelde de onfortuinlijke jongen tot de galg. Machteloos en diep bedroefd liepen de ouders verder naar Santiago de Compostela en baden vurig tot de apostel. Op de terugweg wilden ze het graf van hun zoon bezoeken in dat vermaledijde oord, maar tot hun grote verrassing hing hun zoon nog aan de galg .....

...... en hij leefde!

De heilige Jacobus had al die tijd zijn voeten ondersteund! Verheugd gingen de ouders naar de rechter met het verzoek hun levende zoon van de galg te mogen halen. Maar de rechter, die net aan tafel was gegaan, was niet lichtgelovig. "Net zo goed als mijn gebraden kippetje morsdood is, zo is ook een gehangene dood", sprak hij. Maar tot verbazing van iedereen kregen de kippeboutjes weer veren en luid kakelend en kraaiend stonden kip en haan levend op tafel! De onschuldige jongen werd van de galg gehaald en de valse herbergiersdochter werd op de brandstapel gezet; zó ging dat blijkbaar in die tijd!

Een zeer expressieve afbeelding komen we tegen in het kleine Jodokus-kerkje van Überlingen (Zuid-Duitsland) waar aan het eind van de vijftiende eeuw een ruim 15 meter lange wandschildering werd aangebracht. Het moment suprême is fantastisch weergegeven: in een interieur zijn acht toeschouwers, onder wie de vader en moeder, getuigen van het wonder. In het midden bij de grote haard zit de keukenhulp verbaasd te kijken naar het braadspit dat hij met beide handen vasthoudt, maar waarvan de gebraden kippen - naakt als ze zijn zonder veren! - vrolijk af-vliegen. Het zijn in totaal drie kippen, de laatste zit nog geregen op het spit, de tweede is er al van af en vliegt uit het rechter afbeeldingskader, terwijl van de derde kip alleen nog de open cloaca te zien is, de rest is helaas weggebikt vanwege de inzet van een venster. Terwijl de ouders en de jongen in de laatste scene Jacobus bedanken, eindigt de kunstenaar met een trotse haan in een kooi.

De wegen naar Santiago de Compostela zijn nu boeiende wegen waarlangs we via monumenten, dagboeken of liederen inzicht krijgen in geloof, denken en kunst van toen. Het waren wegen bevolkt door miljoenen pelgrims die - meestal - ook weer thuis kwamen, rijker aan ervaringen en met een schat aan nieuwe verhalen om nooit te vergeten!

●

Auteursrechten (copyright) van alle beelden en alle teksten op deze web-stek

www.OudWeb.nl

berusten bij Conens & van Wiechen.

Verveelvoudiging van beeld en/of tekst in wat voor vorm dan ook

is alleen toegestaan na voorafgaande toestemming

van Conens & van Wiechen.

contact

▲

Elke pelgrim op weg naar Santiago de Compostela had zo zijn eigen reden om te gaan: de prangende angst voor de hel, het vonnis van de rechter, een behoefte naar geestelijke verdieping, de raad van de biechtvader of de drang te ontsnappen aan dagelijkse sleur en sociale controle.

Lopend, per fiets of gemotoriseerd probeert de Santiago-ganger van nu zijn doel op eigen wijze te bereiken; niet alleen letterlijk de stad Santiago de Compostela, maar ook de zichzelf gestelde uitdaging te volbrengen. Maar steeds zullen deze 'pelgrims' de wegen naar noordwest Spanje bevolken in het besef dat zij een klein onderdeeltje zijn van een eeuwenlange traditie. Dát is juist het fascinerende van deze reis over Santiago-wegen met overal historische monumenten en begeleid door pelgrims-verhalen uit tien eeuwen.

In noordwest Spanje vond de negende-eeuwse bisschop Theodemiro - door engelenhulp en een heldere ster aan de hemel - het graf van de apostel Jacobus de Meerdere terug; het bedevaartsoord Santiago de Compostela was geboren. Santiago is de Spaanse naam van Sant-Iago (heilige Jacobus) en Compostela is misschien afgeleid van het Latijnse compostum dat begraafplaats kan betekenen; de populaire woordafleiding van campus stellae (veld van de ster, verwijzend naar de ster die de plaats van het graf aangaf) is minder waarschijnlijk.

Legenden legden uit hoe het mogelijk was dat een apostel in Jeruzalem rond 43 onthoofd in Spanje begraven kon liggen: engelen brachten Jacobus' lichaam met een bootje naar de kust van Galicië waar het landinwaarts door twee leerlingen werd begraven. De middeleeuwers geloofden dit en in dat geloof trokken zij in grote getale vanaf de tiende eeuw naar Santiago de Compostela. Of Jacobus' lichaam nu wel of niet in Santiago de Compostela begraven ligt, is voor niemand meer van groot belang. De tocht van nu is een reis in en naar het verleden in de voetsporen van deze eeuwoude, gelovige pelgrim.

Waren de legenden met betrekking tot Jacobus en zijn relatie met Spanje al in de twaalfde eeuw in manuscripten vastgelegd, in de volgende eeuwen werden meer wonderen gezien en doorverteld van pelgrim tot pelgrim. Een stad of dorp kon aan populariteit winnen als halteplaats na een 'wonder' en de twaalfde-eeuwse Aimeri Picaud benadrukte in zijn pelgrimsgids de wonderen die plaats vonden in de belangrijkste halteplaatsen langs de vier meest populaire wegen door Frankrijk op weg naar Santiago de Compostela: hij vertelt ons bijvoorbeeld hoe in Vézelay "kreupelen weer kunnen lopen, stommen weer spreken en blinden zijn weer in staat te zien" bij het graf van Maria Magdalena.