boek heliogabalus

De derde-eeuwse Romeinse keizer Heliogabalus associeer ik altijd met rozen sinds ik het verpletterende schilderij (1888) van Alma Tadema in het echt zag: een lawine van verstikkende roze-rode rozen(blaadjes) neerdwarrelend op aanliggende eters. Terwijl de keizer toekijkt sterven enkele van zijn gasten een zoetgeurende dood. Tadema werd geïnspireerd door de bewaard gebleven tekst van de Vita Heliogabali (waarschijnlijk eind vierde eeuw geschreven): "in eetkamers met draaibare plafonds bedolf hij [Heliogabalus] zijn uitvreters onder viooltjes en andere bloemen, zodat sommigen zelfs stikten doordat ze er niet meer onderuit konden komen" (p.291). In deze "biografie" werd piepjonge Heliogabalus, die slechts vier jaar keizer was (218-222), beschreven als een liederlijke, extravagante, verdorven en perverse keizer. Icks promoveerde op deze keizer in 2008 en schreef voor een groter publiek

Heliogabalus: Een denkbeeldige biografie
door Martijn Icks
Amsterdam: Uitgeverij Bert Bakker, 2010
304 p., enkele kleine zwart-wit illustraties
als appendix: Het schandelijke leven van Heliogabalus / vertaling Vincent Hunink
(deze appendix verscheen eerder in 2001)
ISBN 978-90-351-3487-4

Heliogabalus werd in 203 (of 204) geboren mogelijk onder de naam Varius Avitus Bassianus. Zijn moeder Julia Soaemias behoorde tot de elite van Emesa (nu Homs in Syrië), waar Heliogabalus op veertienjarige leeftijd hogepriester was van de zonnegod Elagabal. Romeinse soldaten rebelleerden begin derde eeuw om allerlei redenen tegen keizer Macrinus. Het legioen III Gallica, dat niet ver van Emesa gelegerd was, koos uiteindelijk - na manipulaties van o.a. de vrouwen in Heliogabalus' familie - deze jonge en aantrekkelijke hogepriester tot keizer (218). De nieuwe keizerlijke familie bleef een jaar in het oosten om orde op zaken te stellen (p.62) en kwam in 219 met grote gevolg in Rome aan. De kleurrijke kleding van de jonge keizer, die ook zijn god in Rome introduceerde, was wel erg exotisch in Romeinse ogen. Datzelfde gold voor de activiteiten en gedragingen van de jonge keizer. In alles streek hij in tegen de haren van de traditie-gevoelige grootstedelijke elite. Hij maakte zich op als een vrouw, liet zich omringen door "groot geschapen" mannen en had relaties met hen, benoemde vrijgelatenen tot stadhouder, bedreef ontucht met een Vestaalse maagd, bracht mensenoffers, leefde in belachelijke weelde .....  Opstand broeide onder soldaten. Op (waarschijnlijk) 13 maart 222 werd de achttienjarige Heliogabalus vermoord door de pretoriaanse garde en de senaat kondigde een damnatio memoriae (veroordeling van de nagedachtenis) af. De Romeinse geschiedschrijvers schreven weinig positief over deze
- in hun ogen - wrede en verwijfde keizer.

Een denkbeeldige biografie is de ondertitel, want Icks stopte niet bij de moord op Heliogabalus. Hij neemt de lezer mee door de achttien eeuwen die volgden. Hoe keken geleerden, schrijvers en kunstenaars later tegen deze keizer aan? Zo gebruikte Erasmus Heliogabalus' vrouwensenaat in 1529 om de (vermeende) ijdelheid van vrouwen én ook de eigentijdse moralisten aan de kaak te stellen. De beroemde achttiende-eeuwse historicus Edward Gibbon had geen goed woord over voor de verdorven Heliogabalus. Voor Couperus (De berg van licht, 1905-1906) was de keizer "een beeldschone, charismatische jongen met aanzienlijke talenten" (p.197). Kortom, het fascinerende Nachleben van Heliogabalus. Hij werd in de loop van de eeuwen gezien als een perverse en oversekste tiran, hij was het prototype van de verwijfde oosterling of een androgyne strever naar schoonheid, een verwende en decadente popster - een soort Michael Jackson avant-la-lettre. Van icoon van de Decadentie of een geboren anarchist werd hij in onze tijd het rolmodel voor homo's.  Heliogabalus rebelleerde tegen de gevestigde orde, koos voor zichzelf en weigerde zich aan te passen aan heersende maatschappelijke regels en normen.
Dichters en romanschrijvers gebruiken hun eigen creativiteit om zo'n historische figuur 'in te vullen', maar in dit boek lees je ook hoe onderzoekers, die proberen het verleden te ontrafelen en zo objectief mogelijk te benaderen, dat verleden - (on)bewust - zien door de bril van eigen tijd of ideeën.

Dit boek heb ik in één ruk uitgelezen en is een aanrader; één historische figuur maar met zoveel verhalen en gezien vanuit zoveel verschillende perspectieven. Wat is de 'ware' geschiedenis, het ware gezicht van Heliogabalus? Icks heeft op fascinerende wijze zijn promotieonderzoek voor een groter publiek toegankelijk gemaakt; zouden veel meer onderzoekers moeten doen!

© conens & van wiechen A. van Wiechen