OudWeb-log & MOZAÏEK - voorbije toekomst



woensdag 01 november 2017
romeinen | hadrianus romeinen middeleeuwen italië | rome dood 

halloween - allerheiligen - allerzielen



 

Het begon in Rome, in het door keizer Hadrianus herbouwde Pantheon, een plek "voor alle goden" (van pan = alle & theos = god). De "heidense" tempel werd in 399 gesloten. Pas op 13 mei 609 werd het als kerk Santa Maria ad Martyres gewijd. Botten afkomstig uit de catacomben van Rome - men veronderstelde toen: botten van martelaren voor het geloof ! - werden daar bewaard. Zó werd 13 mei een dag om alle martelaren te herdenken, later werd dat uitgebreid tot alle heiligen. In 844 besloot paus Gregorius IV dat voortaan het feest van alle heiligen op 1 november gevierd moest worden.

In 998 werd in het invloedrijke klooster van Cluny voor het eerst op 2 november Allerzielen gevierd, maar pas vele eeuwen later accepteerde de paus deze dag officieel. Het werd gevierd als een bijzondere dag, waarop men aan de gestorvenen dacht en - belangrijker voor de middeleeuwer - een volle aflaat voor hen kon verdienen. Dat wil zeggen: levenden konden op die manier zorgen dat alle straffen voor de zonden begaan door de overledenen werden kwijtgescholden. Kort gezegd: men dacht dat door (extra) gebeden of kerkgang op 2 november de overledenen eerder in de hemel zouden komen en dus minder lang in het vagevuur hoefden te verblijven! Nog steeds zijn er landen waar op 1 of 2 november men even bij de overledenen blijft stilstaan, men gaat naar het kerkhof en versiert de graven.

De avond van Halloween is de avond vóór Allerheiligen (all hallows) en al vanouds - met name in Ierland - een belangrijk moment van het jaar dat men gestorven voorouders eerde en kwade geesten probeerde te verdrijven. Dat was de traditie waaraan ook Ierse christenen zich hielden en die door missionarissen in Europa werd verspreid! De Ieren namen in de negentiende eeuw het feest mee naar Amerika, waar het populair werd. Vandaaruit begon eind twintigste eeuw ook de verspreiding terug naar Europa.

Hoe dan ook, het is een moment van het jaar waarop men even stil staat bij de doden én de dood. Want één ding in het leven is zeker: we gaan allemaal dood! Romeinse grafmonumenten lagen langs de uitvalswegen van een stad en de reizigers kwamen er dus langs. Vandaar ook dat er grafschriften zijn die zich direct richten tot diegenen die langskwamen: "Reiziger! Wat jij bent, was ik ook: wat ik nu ben, zullen wij allen zijn!".

Van de Romeinse dichter Horatius (gestorven in 8 vC) zijn de beroemde woorden Carpe Diem ofwel "Pluk de dag"! Vaak geïnterpreteerd als: Geniet van het leven! Zo was er een Romein die op zijn zilveren wijn-drinkbeker skeletten liet afbeelden met de tekst: "Vandaag leef je, maar morgen is onzeker ..". Overigens gaf Horatius in zijn gedicht niet alleen de boodschap: leef maar raak. Het gaat meer om: "Pluk de dag, vertrouw zo min mogelijk op die van morgen" mét ook de idee: stel niet uit tot morgen hetgeen je vandaag kunt doen!

De middeleeuwer werd in zijn kerkportalen vooral geconfronteerd met het leven ná de dood, het eeuwige voorbestaan in de hemel of  - voor de zondaren - in de hel. Ons heeft vooral de voorstelling van de hel aangetrokken. Immers, in die middeleeuwse verbeelding lijkt de hemel nogal saai en rustig, zittend in Abraham's schoot! Terwijl je in de middeleeuwse hel de meest fantastische en acrobatische duivels tegenkomt, maar ook de crème de la crème van de middeleeuwse maatschappij: pausen, keizers en ridders! De middeleeuwse boodschap is duidelijk: doe goed en je komt in de hemel, doe zonden en de hel is je eindstation!

De late middeleeuwer werd op een ludieke manier herinnert aan het feit dat de Dood elk moment van je leven, zomaar kan toeslaan. Sterker nog: de Dood danst mee! In bijna vrolijke Dodendansen, vanaf de vijftiende eeuw geschilderd bij begraafplaatsen en in kerken, danst de Dood zichtbaar mee in het leven van ieder mens, arm of rijk, man of vrouw. Deze Dodendans-afbeeldingen waren overal verspreid in middeleeuws Europa aanwezig. Vele zijn voorgoed verloren gegaan, maar die er nog zijn, proberen we te bekijken, zoals in het Franse La Chaise Dieu: een christelijk Memento Mori (Gedenk te sterven).

Het is goed om even bij het einde stil te staan zoals een overleden Romein op zijn graf schreef: "Bedenk dat je een mens bent en dat je moet sterven. Vaarwel".
Maar vergeet ook niet: "Carpe diem"!

© conens & van wiechen A. van Wiechen